Удмурт теле

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Удмурт теле
Үзисем:

Удмурт кыл

Илләр:

Рәсәй

Төбәкләр:

Удмурт Республикасы,
Пермь өлкәсе,
Свердловск өлкәсе,
Марий Эл,
Башкортстан,
Татарстан

Рәсми халәт:

Удмурт Республикасы

Сөйләшүчеләр саны:

464 мең кеше

Классификация
Категория:

???

Урал

Язу:

кирилл язуы

Тел кодлары
ISO 639-1:

ISO 639-2:

udm

ISO 639-3:

udm

Википедия

Википедиянең
удмурт телендә бүлеге бар!
udm:Кутскон бам

Удмурт теле (удм. удмурт кыл) – фин-угыр телләренең берсе. Урыс теле белән бер рәттән, Удмурт республикасының дәүләт теле дип санала. Коми-зырян һәм коми-пермяк телләре белән бергә фин-угыр телләрнең пермь төркеменә керә.

Удмурт теле лексикасында татар һәм урыс телләреннән бик күп алынмалар очратып була.

Фонеитка[үзгәртү]

Сузыклар[үзгәртү]

Рәт→
Күтәрелеш↓
Алгы рәт Урта рәт Арткы рәт
Иренләшмәгән Иренләшкән
Югары i ы /ɨ~ɯ/ u
Урта э, е /e/ ӧ /ə/ ӧ /ʌ/ о /o/
Түбән а /a/

Шуның өстенә, удмурт телендә дүрт дифтонг билгеле: уакуара "аваз", уикуинь "өч", аутау "рәхмәт", оубугоу "богау".

Сүз басымы[үзгәртү]

Күбесенчә соңгы иҗегенә төшә.

Сүз төркемнәре[үзгәртү]

Удмурт телендә 9 сүз төркеме бар: исем, сыйфат, сан, алмашлык, фигыйль, рәвеш, теркәгеч, кисәкчәләр һәм ымлыклар, бәйлек.

Исем[үзгәртү]

Исем сан, тартым һәм күрсәтү категорияләргә ия була. Грамматик җенес категориясе юк. Күплек саны -ос (сузыклардан соң) яки -ёс (тартыклардан соң) суффикслары белән күрсәтелә. Барлык исемнәр килешләр белән төрләнәләр.

Удмурт телендә 15 килеш бар:

  1. Баш килеш
  2. Төшем килеше (кемне, нәрсәне дә булса)
  3. Иялек килеше (кемнең, нәрсәнең дә булса)
  4. Бирү килеше (кемгә, нәрсәгә дә булса)
  5. Урын килеше (кайда да булса, берәр нәрсә эчендә)
  6. Чыгыш килеше (кемнән, нәрсәдән дә булса)
  7. Керү килеше (кайда, нәрсә дә булса эченә)
  8. Читләштерү килеше (кайдан, нәрсәдән дә булса)
  9. Аеру килеше (кемдән, нәрсәдән дә булса (тартып алу))
  10. Юнәлеш килеше (нәрсәнең дә булса юнәлешенә)
  11. Күчемле килеш (кем, нәрсәне дә булса буенча)
  12. Мәхрүм итү килеше (кемсез, нәрсәсез дә булса)
  13. Иҗат итү килеше (кем, нәрсә дә булса белән)
  14. Чик килеше (кайдага, нәрсәгә дә булса кадәр)
  15. Ярашлылык килеше (кемгә, нәрсәгә дә булса ярашлы рәвештә)

Удмурт алфавиты[үзгәртү]

А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё
Ж ж Ӝ ӝ З з Ӟ ӟ И и Ӥ ӥ Й й
К к Л л М м Н н О о Ӧ ӧ П п
Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц
Ч ч Ӵ ӵ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь
Э э Ю ю Я я

Сөйләшләр[үзгәртү]

Удмурт телендә өч шивә һәм берничә арадаш сөйләшләр группасын аералар:

  • Төньяк сөйләше Удмуртиянең төньяк районнарында (Яр, Глазов, Красногорское, Юкасенское, Балезино, Кез, Игра, Дебесы) таралган.
  • Көньяк сөйләше
    • Үзәк диалекты (Алнаш, Грахово, Кыяс, өлешчә Можга һәм Кече Пурга районнары)
    • Переиферидәге көньяк диалекты (Татарстанның Баулы, Кукмара, Мамадыш районнары, Киров өлкәсенең Малмыж районы, Мари Илнең Мари-Төрек районы, Башкортстанның Яңавыл, Калтасы, Борай, Татышлы районнары, Пермь краеның Куеда районы һәм Свердлау өлкәсенең Красноуфимск районы)
  • Урта сөйләше (Селты, Сюмси, Вавож, Шаркан, Якшур-Бодья, Завьялово, өлешчә Можга һәм Кече Пурга районнары).

Массакүләм мәгълүмат чаралары[үзгәртү]

Шулай ук карагыз[үзгәртү]