Пермь крае
|
||||||||||||||||||||||||||||
.svg)
Пе́рмь крае — Русия Федерациясенең Аурупа өлеше субъекты. Идел буе федераль округына керә.
Өлкәнең мәркәзе — Пермь шәһәре.
Эчтәлек |
[үзгәртү] География
[үзгәртү] Чиктәшлек
| Як | Рәсәй субъекты |
|---|---|
| Төньяк | Коми Республикасы |
| Көнчыгыш | Свердловск өлкәсе |
| Көньяк | Башкортстан |
| Көнбатыш | Киров өлкәсе Удмурт Республикасы |
Пермь крае Көнчыгыш Аурупа тигезлегенең көнчыгыш өлешендә һәм Урта һәм Төньяк Урал таулары битләвендә урнаша. Крайның 99,8 % өлеше Аурупада, 0,2 % өлеше — Азияда урнаша.
[үзгәртү] Кырый нокталар
- төньякта — Саклаимсори-Сяхль тавы (1094 м) — 61°39' т. к.;
- көньякта — 56°06' т. к. (элекке Октябрьский районының Ельник авылы янында);
- көнбатышта — 236 биеклекнең (рус. Высота 236) 1 километрда, Лэпью, Пелес һәм Кажим елгаларның субүләре янында 51°47' кч. о.;
- көнчыгышта — Рахт-Сори-Сяхл тавы, 59°29' кч. о.
[үзгәртү] Климат
Пермь крайның климаты — уртача континенталь. Гыйнварның урта температурасы — -18,5...-15 °С.
[үзгәртү] Рельеф
Крайның көнбатыш өлешен (территориянең 85 % өлешен) Рус тигезлеге биләп тора, крайның көнчыгыш өлешен Урал таулары биләп торалар. Иң биек таулары крайның төньягында урнашалар:
- Тулымский камень (1496 м);
- Ишерим (1331 м);
- Молебный камень (1240 м);
- Ху-Соик (1300 м)
[үзгәртү] Елгалар
Пермь краеның елгалар Чулман бассейнына керәләр. Крайда 29 меңнән артык елгалар бар, аларның гомуми озынлыгы — >90 000 км.
Төп елгалар:
- Чулман — 1805 км.
- Чусовая — 529 км.
- Сылва — 493 км.
- Вишера — 415 км.
- Колва — 460 км.
- Яйва — 403 км.
- Косьва — 283 км.
- Коса — 267 км.
- Весляна — 266 км.
- Иньва — 257 км.
- Обва — 247 км.
[үзгәртү] Файдалы казылмалар
Пермь краенда нефтьны, газны, ташкүмерне, минераль тозларны, алтынны, алмазларны, хромит рудаларны, көрән железнякларны, торфны, известьташны, асылташларны, вак-төяк әйберләр ясауга китә торган ташларны, каплый торган ташларны, төзү материалларны чыгарылалар.
[үзгәртү] Саклана торган табигать терриотрияләре
- Вишера тыюлыгы
- «Басеги» тыюлыгы
[үзгәртү] Тарих
Моны да карагыз: Пермь губернасы
1737 елда Казан губернасының Чердынь, Соликамск һәм Көнгер өязләре, Казан губернасының Көнгер провинциясенә берләшкәннәр (үзәк шәһәре — Көнгер).
1781 елда Пермь губернасы оештырыла.
1919 елның 15 июлендә Пермь губернасы составыннан Екатеринбург губернасы аерылып чыгарыла.
1923 елның 3 ноябрендә Пермь губернасы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Урал өлкәсенә кертелә.
1934 елда Урал өлкәсе юкка чыгарыла, хәзерге Пермь краеның территориясе Свердловск өлкәсендә калган. 1938 елда Свердловск өлкәсе составыннан Пермь өлкәсе аерылып чыгарыла. 1940—1957 елларда ул Молотов өлкәсе исемен йөрткән.
Пермь өлкәсе составына Коми-Пермяк автономияле округы (1977 елга кадәр — милли округы) кергән. 1992 елдан — Русия Федерециясенең мөстәкыйль субьекты статусын алган, ләкин формаль рәвештә ул Пермь өлкәсе составында булган. 2003 елның референдумда Пермь өлкәсендә һәм Коми-Пермяк автономияле округында торучы халык ике субъектларның берләштерүне яклаган һәм 2005 елда Пермь өлкәсе һәм Коми-Пермяк автономияле округы бер субъектка берләштергәннәр.
[үзгәртү] Халык
[үзгәртү] Милли состав
| Халык | 1939[1] | 1959[2] | 1970[3] | 1979[4] | 1989[5] | 2002[6] | 2010 | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | К. с. | % | |||
| руслар | 1 768 386 | 84,71% | 2 420 230 | 80,87% | 2 490 102 | 82,36% | 2 508 323 | 83,38% | 2 592 246 | 83,85% | 2 401 659 | 85,17% | 2 191 423 | 83,14% | ||
| татарлар | 80 727 | 3,87% | 165 8292 | 5,54% | 169 360 | 5,60% | 157 719 | 5,24% | 150 460 | 4,87% | 136 597 | 4,84% | 115 544 | 4,38% | ||
| коми-пермяклар | 122 4641 | 5,87% | 136 385 | 4,56% | 139 155 | 4,60% | 128 286 | 3,99% | 123 371 | 3,99% | 103 505 | 3,67% | 81 084 | 3,08% | ||
| башкортлар | 28 952 | 1,39% | 39 577 | 1,32% | 47 812 | 1,58% | 48 752 | 1,62% | 52 326 | 1,69% | 40 740 | 1,44% | 32 370 | 1,23% | ||
| удмуртлар | 9 781 | 0,47% | 21 888 | 0,73% | 30 552 | 1,01% | 32 311 | 1,07% | 32 756 | 1,06% | 26 272 | 0,93% | 20 819 | 0,79% | ||
| украиннар | 27 420 | 1,31% | 71 985 | 2,41% | 47 791 | 1,58% | 44 018 | 1,46% | 45 711 | 1,48% | 25 948 | 0,92% | 16 219 | 0,62% | ||
| башкалар | 49 788 | 2,39% | 136 982 | 4,58% | 98 671 | 3,26% | 88 802 | 2,95% | 94 611 | 3,06% | 84 700 | 3,00% | 178 390 | 6,77% | ||
| барлык | 2 087 518 | 100.0% | 2 992 876 | 100.0% | 3 023 443 | 100.0% | 3 008 211 | 100.0% | 3 091 481 | 100.0% | 2 819 421' | 100.0% | 2 635 849 | 100.0% | ||
Искәрмәләр:
1 Комилар белән
2 Кырым татарлары белән
[үзгәртү] Татарлар
Статистик мәгълүматларга караганда, Пермь өлкәсендә 160 мең чамасы татар яши. Алар Тор, Ирен, Сылва, Сеп, Шауба, Бөрмә, Тол елгалары буенда урнашкан авылларда һәм Пермь, Березники, Чайковский һ.б. шәһәрләрдә яшиләр.
[үзгәртү] Торак пунктлар
Пермь крайның эре торак пунктлары
| № | Шәһәр | Халык саны | № | Шәһәр | Халык саны | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Пермь | 991 530 | 11 | Кудымкар | 28 984 | |||||
| 2 | Березники | 156 512 | 12 | Губаха | 27 544 | |||||
| 3 | Соликамск | 97 239 | 13 | Верещагино | 22 161 | |||||
| 4 | Чайковский | 82 933 | 14 | Оса | 21 191 | |||||
| 5 | Көнгер | 66 110 | 15 | Кизел | 19 590 | |||||
| 6 | Льсьва | 65 931 | 16 | Нытва | 19 042 | |||||
| 7 | Краснокамск | 51 929 | 17 | Красновишерск | 16 098 | |||||
| 8 | Чусовой | 46 740 | 18 | Александровск | 14 502 | |||||
| 9 | Добрянка | 33 685 | 19 | Очёр | 14 239 | |||||
| 10 | Чернушка | 33 275 | 20 | Полазна | 12 753 | |||||
| 2010 елның җанисәбе буенча | ||||||||||
[үзгәртү] Административ-территориаль бүленеше
[үзгәртү] Районнар
[үзгәртү] Шәһәр округлары
- Березники шәһәр округы
- Ябык административ-территориаль берәмлеге Звёздный штп-ы.
- Кудымкар шәһәр округы
- Көнгер шәһәр округы
- Пермь шәһәр округы
- Соликамск шәһәр округы
6 район һәм 1 шәһәр округы Коми-Пермяк округны — аерым статус белән территорияне ясыйлар:
- Кудымкар шәһәр окугы
- Гайны районы (коми-перм. Гайна район)
- Коса районы (коми-перм. Кӧсладор район)
- Кочёво районы (коми-перм. Кӧчладор район)
- Кудымкар районы (коми-перм. Кудымкар район)
- Юрла районы (коми-перм. Юрла район)
- Юсьва районы (коми-перм. Юсьва район)
[үзгәртү] Бу яклардан чыккан күренекле татарлар
- Гүзәл Уразова — җырчы, Татарстанның атказанган артисты
- Дамира Кузеева — актриса
- Дөрия Рамазанова — галимә
- Лилия Биктимерова — популяр җырчы
- Мәсгут Имашев — күренекле композитор, мәдәният эшлеклесе, педагог, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
- Нәсур Юрышбаев — журналист
- Рәшит Ягъфәров — күренекле җәмәгать эшлеклесе ,галим, шагыйрь һәм милләтпәрвәр сәясәтче
- Сәнифә Рангулова — популяр җырчы
[үзгәртү] Моны да карагыз
[үзгәртү] Чыганаклар
- Азатлык радиосы: Бардаларга бардым әле
[үзгәртү] Искәрмәләр
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=41
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=54
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=54
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=54
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=52
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=53
