Красноярск крае
| Русия Федерациясе субъекты | |||||
| Красноярск крае Красноярский край |
|||||
|
|||||
|
|
|||||
| Красноярск | |||||
| 2-нче | |||||
|
- Барлыгы - Су |
2 366 797 км² [1] 0,8% |
||||
|
Халык саны |
|||||
|
- Барлыгы - Халык тыгызлыгы |
2 828 187 кеше (2010)[2] 1,2 кеше/км² |
||||
|
Тулаем региональ продукт |
|||||
|
- Барлык, агымдагы бәядә - Кеше башына |
1 052,0 млрд. сум [3] (2010) 256,1 мең сум |
||||
| Себер | |||||
| Көнчыгыш Себер | |||||
| рус теле | |||||
|
Губернатор |
Лев Кузнецов | ||||
|
Закон чыгару Җыелышының рәисе |
Александр Усс | ||||
| 24 | |||||
| MSK+4 (UTC+8) | |||||
Красноярск крае (рус. Красноярский край) — Русия Федерациясенең субъекты. Себер федераль округына керә.
Эчтәлек |
География [үзгәртү]
Чиктәшлек [үзгәртү]
| Як | Регион |
|---|---|
| Төньяк-көнчыгыш Көнчыгыш |
Якутия |
| Көньяк-көнчыгыш | Иркутск өлкәсе |
| Көньяк | Тыва |
| Көньяк-көнбатыш | Хакасия |
| Көнбатыш | Томск өлкәсе, Хант-Манси АО |
| Көнбатыш Төньяк-көнбатыш |
Ямал-Ненец автономияле округы |
Красноярск крае Урта Себердә урнаша. Ул Русияның 13,86 % мәйданын били.
Төньякта Кара һәм Лаптевлар диңегезләре белән юыла.
Рельеф, геологик төзелеше һәм файдалы казылмалар [үзгәртү]
Файдалы казылмалар [үзгәртү]
Крайда Русияның никель һәм платиноидлар запасларның 95 %, алтын запасларның 20 % тупланган; шулай ук кобальт, магнезитлар, һәм тагын 63 промышленность металлның һәм башка файдалы казылмалар төркеме бар.
Крайда зур күмер запаслар да тупланган: Канск-Ачинск басейны, Тунгуска ташкүмер бассйны.
25 нефть һәм газ чыганагы бар, эре Ванкор нефть һәм газ чыганагы.
Дөньяда иң зурысының берсе Горево кургаш чыганагы; Курейка графит чыганагы.
Крайда барлыгы 10 000 файдалы казылманың чыганагы ачылган.
Климат [үзгәртү]
Крайның климаты кискен континеталь, температураның сикерү хаслы.
Край территориясендә артик, субарктик һәм уртача климатик поясларны аерып алалар.
Уртача гыйнвар температаурасы - -36...-18 °C, июльнең +10...+20 °C.
| Шәһәр | Абсолют минимумы, °C | Иң салкын айның температаурасы, °C | Иң салкынысы өч айның температаурасы, °C | Еллык уртача температурасы, °C | Иң җылы айның температурасы, °C | Иң җылысы өч айның температурасы, °C | Абсолют максимумы, °C | Уртача еллык явым-төшем күләме, мм |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Богучаны | −53,5 | −23,3 | −21,2 | −1,5 | 19,1 | 16,9 | 37,7 | 361 |
| Бор | −56,0 | −23,6 | −21,9 | −3,1 | 18,2 | 15,5 | 36,1 | 595 |
| Ванавара | −61,0 | −28,6 | −26,6 | −5,1 | 17,8 | 15,3 | 35,7 | 422 |
| Дудинка | −56,1 | −26,8 | −26,2 | −9,4 | 13,8 | 10,5 | 32,8 | 522 |
| Ербогачён | −61,2 | −30,1 | −28,3 | −6,2 | 17,5 | 15,2 | 35,8 | 345 |
| Красноярск | −52,8 | −15,5 | −13,9 | 1,6 | 18,7 | 16,8 | 36,4 | 491 |
| Тура | −60,0 | −34,9 | −32,6 | −8,4 | 16,9 | 14,2 | 38,0 | 369 |
| Хатанга | −59,0 | −31,7 | −30,9 | −12,5 | 12,4 | 9,2 | 36,7 | 280 |
Гидрография [үзгәртү]
Күлләр [үзгәртү]
Крайда 10 га гомуми мәйдан белән ~323 мең күл бар. Күлләрнең 86% полюс түгәрәк артында урнашалар, иң зурысы - Таймыр күле (4560 км² мәйданы). Башка эре күлләр: Пясино, Кета, Лама, Большое Хантайское.
Елгалар [үзгәртү]
| Исем | Озынлык, км |
Бассейн мәйданы, км² |
Елның урта чыгым күләме, м³/с |
|---|---|---|---|
| Енисей | 3487 | 2 580 000 | 18 600,0 |
| Ангара | 1799 | 1 039 000 | 4 390,0 |
| Түбән Тунгуска | 2989 | 473 000 | 3 680,0 |
| Хатанга | 227 | 364 000 | 3 320,0 |
| Пясина | 818 | 182 000 | 2 600,0 |
| Таш асты Тунгуска | 1865 | 240 000 | 1 750,0 |
| Кан | 629 | 36 900 | 286,0 |
| Мана | 475 | 9 320 | 98,5 |
| Туба | 119 | 36 900 | 771,0 |
| Оя | 254 | 5 300 | 632,0 |
| Сыда | 207 | 4 450 | 283,0 |
| Сым | 699 | 31 600 | 244,0 |
| Большой Пит | 415 | 21 700 | 238,0 |
| Курейка | 888 | 44 700 | 724,0 |
Туфраклары [үзгәртү]
Туңлык-тайгадагы, тау-тайгадагы туфраклар өстенлек итәләр, шулай ук көлсу, тау-тундралы, соры урман һәм кара туфраклар да бар.
Үсемлекләр [үзгәртү]
Урманлылык - 69 % (алардан: <50% - карагач, 17% - чыршы һәм ак чыршы, 12% - нарат, 9% - кедр)
Хайваннар [үзгәртү]
Крайда барлыгы 342 кошларның һәм 89 имезүчеләрнең төркеме тора.
Тыюлыклар [үзгәртү]
Крайда җиде тыюлыклар оештырылган:
- Зур Арктик тыюлыгы
- Саяно-Шушен биосфера тыюлыгы
- Путоран табигый тыюлыгы
- Столбы
- Таймыр тыюлыгы
- Урта Себер тыюлыгы
- Тунгуска тыюлыгы
Тарих [үзгәртү]
.png)
1629 елга кадәр хәзерге край территория Тобольск регионына кергән иде; Соңрак, Енисейск, Канск, Ачинск һәм чиктәш җирләре Томск разрядына беркеткән. 1676 елда Енисейск шәһәр статусны алган.
XVIII гасыр [үзгәртү]
1708 елда Петр I административ-территориаль реформасын үткәргән. Себер һәм Урал буендагы җирләр Себер губернасына кергәннәр. 1719 елда, Себер ералкыгына һәм территоянең идарә итүнең авырлыгы сәбәпле, губерния өч провинциягә бүленгән:
1724 елда аларга тагын ике провинция барлыкка килгән:
- Иркутск провинциясе
- Енисейск провинциясе (үзәге — Енисейск). Ул җиде өязына бүленгән: Мангазея, Енисейск, Красноярск, Томск, Кузнецк, Нарым һәм Кеть өязе.
1764 елда Иркутск губернасы барлыкка килгән, аның составына Енисейск провинциясе дә кергән. Егерме ел үткәч, провинция юкка чыккан, аның өязләре өч губерняның составына кергән.
1797 елда барысы Енисей бассейның территориясе Тобольск губернасына керә; 1804-1822 елларда Томск губернасына керә.
XIX гасыр [үзгәртү]
1822 елда Ениисейск губернасы барлыкка килә. Үзәге - Красноярск шәһәре. Аның территория гомум алганда хәзерге Краснояск край территориясе белән туры килә иде.
Халык [үзгәртү]
Милли состав [үзгәртү]
1897 елда милли состав (1897 җанисәбе буенча)[4]:
| Округ | урыслар | татарлар һәм хакаслар |
украиннар | поляклар | яһүдләр | эвенклар | мордвалар | якутлар | ненецлар | кетлар |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Губерния | 83,0 % | 7,7 % | 3,8 % | 1,0 % | … | … | … | … | … | … |
| Ачинск өязе | 82,7 % | 8,7 % | 5,7 % | … | 1,1 % | … | … | … | … | … |
| Енисейск өязе | 93,3 % | 1,2 % | … | … | 1,2 % | 1,9 % | … | … | … | … |
| Канск өязе | 86,2 % | 2,3 % | 7,4 % | 1,5 % | 1,4 % | … | … | … | … | … |
| Красноярск өязе | 92,4 % | … | 2,2 % | 1,9 % | 1,5 % | … | … | … | … | … |
| Минусинск өязе | 75,8 % | 16,5 % | 2,9 % | … | … | … | 1,8 % | … | … | … |
| Туруханск крае | 27,9 % | … | … | … | … | 14,9 % | … | 19,9 % | 28,6 % | 8,4 % |
| Усинск өязе | 88,7 % | 6,6 % | 2,9 % | … | … | … | … | … | … | … |
ХХ гасыр [үзгәртү]
1914 елның апрелендә Тыва Русия протекторатын кабул итә, һәм Тыва "Урянхайский край" исеме астында Русиянең Енисейск губернасын составына керә. 1921 елда урындагы революционерлары, РСФСР Кызыл Армия ярдәм белән, Тываның бәйсезелекне игълан иттеләр.
ВЦИКның 1925 ел , 20 май карары нигезендә, Себердә губернияләр һәм өлкәләр юкка чыгалар. Алар урынында бердәм Себер крае барлыкка килә (үзәге - Новосибирск).
1930 елда Себер крае Көнчыгыш Себер һәм Көнбатыш Себер крайларына бүленеп итте.
1934 елда Көнчыгыш Себер крайдан Красноярск крае аерып чыгарырган. Көнбатыш Себер крайдан яңа крайга 10 район һәм Хакас милли өлкәсе (6 район) күчте. Көнчыгыш Себер крайдан - 21 район + Таймыр һәм Эвенкия милли округлар күчте.
1991 елда Хакас милли өлкәсе крайның составыннан чыкты һәм республикага әйләндергән.
2007 елда Красноярск крае, Таймыр (Долган-Ненец) автономияле округы, Эвенкия автономияле округы яңа Русия Федераөиясенең субъектына берләштерделәр, Таймыр һәм Эвенкия автономияле округлар край составына Таймыр һәм Эвенкия районнар кебек керделәр.
Җанисәпләр [үзгәртү]
Халыкның 80% крайның 10% территоряиясендә яшиләр.
| Народ | 2002 җанисәбе буенча | 2010 җанисәбе буенча[5] |
|---|---|---|
| урыслар | 2 638 281 (88,95 %) | 2 490 730 (93,3 %) |
| украиннар | 68 662 (2,31 %) | 38 012 (1,4 %) |
| татарлар | 44 382 (1,5 %) | 34 828 (1,3 %) |
| алманнар | 36 850 (1,24 %) | 22 363 (0,8 %) |
| әзериләр | 19 447 (0,66 %) | 16 341 (0,6 %) |
| чуашлар | 16 859 (0,57 %) | 11 036 (0,4 %) |
| әрмәннәр | 10 807 (0,37 %) | 10 677 (0,4 %) |
| белоруслар | 18 149 (0,61 %) | 9900 (0,4 %) |
| кыргызлар | 3876 | 8423 (0,3 %) |
| үзбәкләр | 2778 | 6434 (0,2 %) |
| таҗиклар | 3507 | 6304 (0,2 %) |
| мордвалар | 7526 (0,25 %) | -- |
| долганнар | 5805 | 5810 (0,2 %) |
| эвенклар | 4632 | 4372 (0,2 %) |
| ненецлар | 3188 | 3633 |
Административ-территориаль бүленеш [үзгәртү]
Красноярск крае үз эченә 17 шәһәр округ һәм 44 муниципаль район ала.
| Районы Красноярского края | Шәһәр округлары | Административ карта | |
|---|---|---|---|
|
|
|
|
Торак пунктлар [үзгәртү]
| Халык саны 14 меңнән арткан торак пунктлар по данным 2011 года[6] |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Икътисад [үзгәртү]
Төсле металлургия [үзгәртү]
Крайның предприятиеләр Русияның башлангыч алюминийның ~27%ны эшлеп чыгаралар. "Норильский Никель" Русияның бакырның 70%ны, никельның 80%ны эшлеп чыгара.
2007 елда крайның металлургия (кара һәм төсле) 399,1 млрд. рубльга продукцияны җитештерде.
Эре металлургик предприятиеләр
- Красноярск Гулидов исемле төсле металлар заводы
- Горево тау-баету комбинаты
Энергетика [үзгәртү]
Крайнда 20 гидроэлектростанция эшли, 1 төзелеш стадиясенда.
- Красноярск ГЭС (20 млрд кВт•сәг ел эчендә)
- Курейка ГЭС (2,6 млрд кВт•сәг ел эчендә)
- Усть-Хантайская (2 млрд кВт•сәг ел эчендә)
Эвенкия, Түбән Ангара ГЭС, Кулюмба ГЭС каскады проектларда бар. Түбән Курейка ГЭСның төзелеше туктатты.
Канск-Ачинск бассейнның күмердә өч ТЭЦ һәм өч ГРЭС эшли.
Машиналар төзү [үзгәртү]
Крайда эш урыннар сан буенча машиналар төзү икенче урын ала (беренче урын - металлургия). Ширкәтләр:
- Красноярск комбайн заводы, Нзарово авыл хуҗалыгы машиналар төзү заводы;
- Красноярск суыткыч заводы "Бирюса";
- Краснояск авыр машиналар төзү заводы - "Крастяжмаш";
- Себер авыр машиналар төзү заводы - "Сибтяжмаш";
- Красноярск суднолар төзү верфе;
һәм башкалар.
Агач эшкәртү һәм целлюлоза-кәгазь сәнәгате [үзгәртү]
Урман промышленносте крайда эш урыннар сан буенча машиналар төзү өченче урын ала. Агач хәзерләүдә һәм агач эшкәртүдә 400 предпритиеләр эшли. Аларның ин эресе: ООО «Енисейский ЦБК», ОАО «Лесосибирский ЛДК», ООО «Енисейлесозавод», ЗАО «Новоенисейский ЛХК», ООО «ДОК Енисей», ООО «Канский ЛДК» һ. б.
Химия сәнәгате [үзгәртү]
- Ачинск нефть эшкәртү заводы - бензин һәм нефтепродуктлар җитештерә.
- Красноярск синтетие каучук заводы - каучукны җитештерә.
- Красноярск шин заводы - автомобиль һәм авиация шинларны җитештерә.
- «Красноярский биохимзавод», «Канский биоэтанол» - этанолны җитештерә.
Нефть чыгару сәнәгате [үзгәртү]
2009 елда Ванкор нефть һәм газ чыганакның эксплуатация башланды. Чыганкның нефть запаслары - 260 млн. т., табигый газ запаслары - 90 млн. м³.
Башка сәнәгать төрләре [үзгәртү]
- Красноярск алюминий заводы ("Русал")
- Ачинск глинозём комбинаты
Транспорт [үзгәртү]
- Себер аша магистрале һәм аның тармаклары; Көньяк Себер тимер юлы (Абакан - Тайшет); ташланган Трансполяр магистральнең ташланган Игарка—Долгий участогы; Көньяк Себер тимер юл магистрале (Нижневартовск - Усть-Илимск) - проектта; Норильск тимер юлы.
- М53 "Байкал" автомобиль трассасы (Новосибирск - Иркутск); М54 "Енисей" автомобиль трассасы (Красноярск - Кызыл - Монголия)
- Көньяк диңгез юлы, Енисей елга пародчылык;
- 26 аэропортлар, халыкара "Емельяново" аэропорты;
- Иркутск - Анжеро-Судңенск нефтепроводы.
- Об-Енисей каналы: 1942 елдан кулланылмый.
Мәдәният [үзгәртү]
Крайда 12 профессиональ театр һәм Красноярск крайдагы филармония, 49 музей, 148 кинотеатр, 1192 китапханә эшли.
Спорт [үзгәртү]
"Енисей" футбол клубы Русиянең беренче футбол дивизионында уйный.
Искәрмәләр [үзгәртү]
- ↑ http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vrp98-10.xls
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей (рус.)
- ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года (рус.)
- ↑ Росстат. Численность населения районов и городских населённых пунктов субъектов Российской Федерации
 |
Бу мәкалә Татар Википедиясенең яхшы мәкаләләр рәтенә керә. |
