Иркутск өлкәсе

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Русия Федерациясе субъекты

Иркутск өлкәсе
Иркутская область

Flag of Irkutsk Oblast.svg Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg
[[|Байрак]] [[|Герб]]

Русия харитасында Иркутск өлкәсе

Административ үзәк

Иркутск

Мәйдан

5-нче

- Барлыгы
- Су мәйданы өлеше

774 846 км²
2,9

Халык саны

21-нче

- Барлыгы
- Халык тыгызлыгы

2 428 696 кеше (2010)

3,1 кеше/км²

ТРП

19-нче

- Барлыгы, агымдагы бәяләрдә
- Кеше башына

539,2 млрд. сум (2010)

182,2 мең сум

Федераль округ

Себер федераль округы

Икътисади район

Көнчыгыш Себер икътисади районы

Губернатор

Сергей Ерощенко[1]

Канунбирү мәҗлесенең рәисе

Людмила Берлина[2]
РФ субъекты коды 38
ISO 3166-2 коды RU-IRK

Иркутск өлкәсе (рус. Иркутская область) — Русия Федерациясенең субъекты. Көнчыгыш Себер экономик районында урнашкан, Себер федераль округына керә. Үзәге — Иркутск шәһәре.

1937 елның 26 сентябрьдә нигезләнгән.

Өркет өлкәсенең губернаторы — Сергей Владимирович Ерощенко (2012 елдан). Канунбирү мәҗлесе 45 депутаттан тора, мәҗлеснең рәисе — Берлина Людмила Михайловна.

География[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Мәйданы 767,9 мең км². Урта Себер яссытаулыгының көньяк-көнчыгышында урнашкан. Көньяк-көнбатышта — Көнчыгыш Саян таулары, төньяк-көнчыгышта Төньяк Байкал һәм Патом таулыгы урнашкан.

Чиктәшлек[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Як Регион
Төньяк-көнчыгыш Якутия, Байкал арты крае
Көнчыгыш Бүрәтия
Көньяк-көнбатыш Тыва
Көнбатыш Красноярск крае

Рельеф, геологик төзелеше һәм файдалы казылмалар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Файдалы казылмалар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Өлкәдә зур күмер запаслар да тупланган: Черемхово, Тулун бассейннары.

Күп нефть һәм газ чыганагы бар, эре Ковыкта, Ангара-Лена, Ангара-Илим һәм Чикан газ; Югары Чона, Данилово нефть һәм газ чыганагы.

Климат[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Климаты — кискен континенталь.

Гидрография[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Күлләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Байкал - иң зур күл Россияда.

Сусаклангычлар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Өркет, Братск, Усть-Илимск, Богучан (2013 елдан) сусаклангычлар бар.

Елгалар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Ангара, Лена, Ока, Иркут, Китой, Уда, Бирюса, Катанга, Мама, Витим h.б.

Туфраклар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Туңлык-тайгадагы, тау-тайгадагы туфраклар өстенлек итәләр, шулай ук көлсу, таулы, соры урман һәм кара туфраклар да бар.

Үсемлекләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Урманлылык - 70 %.

Хайваннар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Нерпа - уникаль хайван Байкал күле кырында тора.

Тыюлыклар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Өлкәдә тыюлыклар оештырылган:

  • Байкал буе тыюлыгы
  • Байкал-Лена тыюлыгы

Тарих[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Моны да карагыз: Өркет губернасы

Халык[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Торак пунктлар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Торак пунктлар (күбрәк 9 мең)
Җанисәп 2010 ел[3]
Өркет Green Arrow Up Darker.svg587,2 Железногорск-Илимский Калып:Нет изменений26,1
Братск 246,3 Вихоревка 22,5
Ангарск 233,8 Слюдянка 18,5
Усть-Илимск 86,6 Бодайбо Green Arrow Up Darker.svg15,3
Усолье-Сибирское 83,4 Чунский 15,2
Черемхово 52,7 Байкальск 13,6
Шелехов 48,0 Свирск 13,6
Усть-Кут Green Arrow Up Darker.svg45,1 Усть-Ордынский 14,3 (2003)
Тулун 44,6 Киренск Green Arrow Up Darker.svg12,7
Саянск 40,8 Яңа Игирма 10,2
Түбән Уда Green Arrow Up Darker.svg37,1 Куйтун 10,1
Тайшет 35,5 Маркова Green Arrow Up Darker.svg9,9
Зима 32,5 Залари 9,6

Милли состав[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Халык исәбе 2408 мең кеше (2011), аларның 79,3 % шәһәрләрдә торалар (урбанизация каты).

Руслар — 89,9 %, бурятлар — 3 %, украиннар — 2 %, татарлар — 1 % һ.б.

Белоруслар, чуашлар, башкортлар, тофалар, эвенклар һ.б. да тора.

Татарлар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Татарлар Иркутск (6,7 мең кеше), Ангарск (3 мең), Братск (2,3 мең), Черемхово (2,1 мең), Усолье-Сибирское (1,8 мең), Тайшет (1 меңләп) шәһәрләрендә, Усть-Орда Бурят автономияле округында (4,4 мең), Залари, Нукут, Чунский, Оса районнарында яшиләр. 6 татар, 23 катнаш торак пункты бар.

Тарихы[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Татар халкы Себер татарларыннан һәм Идел-Урал регионыннан чыккан кешеләрдән тора. Иркутск өязенә күченгән татарларның беренче җәмгыяте 19 йөз уртасында оештырыла (Биликтуй һәм Новоямский авыллары). 19 йөз ахыры - 20 йөз башында Иркутск, Нижнеудинск шәһәрләрендә, Усолье-Сибирское, Черемхово, Залари, Голуметь, Александровский, Слюдянка, Култук, Зима, Тайшет авылларында, яңа җирләргә күченгән Кулиш, Тарея, Долгановский, Черемшанский, Харагун, Шаховской һ.б. торак пунктларда татар җәмгыятьләре оештырыла. Татар халкы ташкүмер шахталарында, төзелештә эшли; игенчелек, олаучылык, сәүдә белән шөгыльләнә. 1898 елда Иркутскида җамигъ мәчет ачыла, аның каршында ир балалар өчен мәдрәсә һәм кызлар өчен мәктәп эшли. Татарлар урнашкан башка җирләрдә дә мөселманнарның гыйбадәт кылу урыннары, уку йортлары була. 1905-17 елларда Иркутскида Иркутск мөселманнары хәйрия җәмгыяте, «Бертуган Шәфигуллиннар һәм Әхтәмовларның сәүдә йорты» эшли. 1920-елларда Иркутск өлкәсе территориясендә 40 лап татар мәктәбе, балалар йортлары (Иркутскида - 2, Нижнеудинск, Голуметь, Манзуркада - 1 әр), М. Вахитов исемендәге эшчеләр клубы һәм пионерлар коммунасы (Иркутск), китапханәләр, уку өйләре (Иркутск, Черемхово, Залари, Голуметь, Зима, Николаевский Завод) була. 

Хәзерге торышы[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Хәзерге вакытта милли-мәдәни үзәкләр Иркутскида (1990 нан), Ангарскида (1993 тән), Черемховода (1991 дән), Усолье-Сибирскоеда (2001 дән), Тайшетта (1997 дән), шәһәр тибындагы Залари (1993 тән) һәм Чунский (1995 тән) посёлокларында; Халык авыз иҗаты йорты (Нукутский районының Закулей авылы), татар китаплары китапханәсе (Чунский), төбәк тарихы музее (Залари), «Бүләк» халык фольклор коллективы (Иркутск) эшли. Иркутск өлкә мөселман җәмгыятенә теркәлгән 8 мөселман җәмгыяте керә (2004). 4 мәчет (Иркутск, Черемхово, Тайшет, Усолье-Сибирское) эшли. Оса, Залари, Чунский районнары мәктәпләрендә татар теле факультатив дәрес буларак укытыла. Иркутск, Ангарск, Черемховода якшәмбе татар сыйныфлары эшли.[4]

Тофалар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Тофалар (карагаслар) төрки халык ул. Тофалар исәбе 700ләп кеше. Алар Түбән Удинск (Нижнеудинск) районда тора - Алыгҗер, Югары Гутара һәм Нерха.

Административ-территориаль бүленеш[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Иркутск өлкәсе үз эченә 9 шәһәр округ һәм 33 муниципаль район ала.

Хәзерге вакытта Өркет өлкәсе 33 районга бүленә.

Харитада
Исем Код ОКАТО Халык (2006),
мең кеше
Мәйдан,
мең км²
Тыгызлык,
кеше/км²
Идарә
үзәге
Өркет 25 401 000 000 579,2
1 Алар районы 25 123 000 000 25,8 2,7 9,6 Кутулик
2 Ангарск районы 25 203 000 000 262,8 1,15 228,5 Ангарск
3 Балаганск районы 25 201 000 000 10,6 6,6 1,6 Балаганск
4 Баяндай районы 25 125 000 000 12,8 37,6 0,34 Баяндай
5 Бодайбо районы 25 202 000 000 27,3 92,0 0,3 Бодайбо
6 Бохан районы 25 126 000 000 27,0 3,7 7,3 Бохан
7 Братск районы 25 204 000 000 64,2 33,66 1,9 Братск
8 Жигалово районы 25 206 000 000 10,7 2,3 4,7 Жигалово
9 Залари районы 25 208 000 000 35,1 7,54 4,7 Залари
10 Зима районы 25 210 000 000 15,0 7,0 2,14 Зима
11 Өркет районы 25 212 000 000 68,6 9,2 7,5 Өркет
12 Казачинское-Лена районы 25 214 000 000 20,9 33,3 0,6 Казачинское
13 Катанга районы 25 216 000 000 4,3 139,0 0,03 Ербогачен
14 Качуг районы 25 218 000 000 23,0 31,4 1,4 Качуг
15 Киренск районы 25 220 000 000 22,6 43,8 0,51 Киренск
16 Куйтун районы 25 222 000 000 35,7 11,2 3,2 Куйтун
17 Мама-Чуя районы 25 224 000 000 6,3 43,0 0,15 Мама
18 Түбән Илим районы 25 226 000 000 18,9 Железногорск-Илимский
19 Түбән Уда районы 25 228 000 000 35,5 50,0 0,71 Түбән Уда
20 Нукут районы 25 132 000 000 16,9 2,4 7,0 Новонукутский
21 Ольхон районы 25 230 000 000 9,1 15,9 0,57 Еланцы
22 Оса районы (Өркет өлкәсе) 25 133 000 000 4,4 Оса
23 Слюдянка районы 25 234 000 000 43,7 5,3 8,25 Слюдянка
24 Тайшет районы 25 236 000 000 87,4 27,8 3,14 Тайшет
25 Тулун районы 25 238 000 000 28,1 13,5 2,1 Тулун
26 Усолье районы (Өркет өлкәсе) 25 240 000 000 51,2 6,9 7,4 Усолье-Сибирское
27 Усть-Илимск районы 25 242 000 000 22,2 36,8 0,60 Усть-Илимск
28 Усть-Кут районы 25 244 000 000 55,1 34,6 1,59 Усть-Кут
29 Усть-Уда районы 25 246 000 000 16,3 20,4 0,8 Усть-Уда
30 Черемхово районы 25 248 000 000 30,7 9,9 3,1 Черемхово
31 Чуна районы 25 250 000 000 Чунский
32 Шелехов районы 25 255 000 000 62,5 Шелехов
33 Эхирит-Булагат районы 25 137 000 000 31,6 5,2 6,1 Усть-Ордынский

Икътисад[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Сәнәгатьнең төп тармаклары: таудан казып чыгару (күмер, тимер рудасы, алтын, слюда, гипс, тоз), машина төзү (авиатөзү), химия hәм нефть химиясе, агач эшкәртү hәм целлюлоза-кәгазь, урман химияме.

Энергетика[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Братск, Өркет, Мамакан, Усть-Илим ГЭСлары бар.

Машиналар төзү[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Өркет авиатөзелеш завод эшли (ИАПО).

Агач эшкәртү һәм целлюлоза-кәгазь сәнәгате[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Братск һәм Усть-Илимск - агач эшкәртү һәм целлюлоза-кәгазь сәнәгате үзәкләр.

Химия hәм нефть химия сәнәгате[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Ангарск - "Ангарск нефть химия компаниясе" (нефть эшкәртү, полимерлар, катализ hәм башка заводлары). Алар бензин, керосин һәм нефтепродуктлар җитештерә.

Саянск - "Саянскхимпласт" (полимерлар).

Усолье-Сибирское - "Усольехимпром" (хлор, кальций карбиды).

Башка сәнәгать төрләре[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Транспорт[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Мәдәният[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Спорт[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Туризм һәм рекреация[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]