Мәскәү

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Русия Федерациясенең башкаласы
Федерация әһәмияте шәһәре
Мәскәү

рус. Москва
Байрак Герб
Байрак Герб
Ил Русия
Төбәк Мәскәү федерация әһәмияте шәһәре
Координаталар 55°45′06″ т. к. 37°37'04" кч. о. (G)
Эчке бүленеш 12 административ округ
(125 район, 2 шәһәр округлары, 19 авыл)
Мэр Сергей Собянин
Беренче телгә алу 1147 ел
Мәйдан 1091 км²
Мәркәз биеклеге 150—255 м
Халык саны 11 612 943 кеше (2012)
Халык тыгызлыгы 4626 кеше/км²
Агломерация 15 512 000
Милли состав руслар (91,65%), украиннар (1,42%),
татарлар (1,38%), әрмәннар (0,98%),
азәрбайҗаннар (0,53%), яһүдиләр (0,49%) һ.б.
Дини состав православилеләр, мөселманнар, яһүдиләр һ.б
Этнохороним мәскәүле
Сәгать кушагы UTC+4
Телефон коды 495, 499
Почта индекслары 101000 — 135999
Рәсми сайт http://mos.ru/ (рус.)
Шәһәр көне Сентябрьнең беренче шимбәсе
Бүләкләр Каһарман шәһәр Ленин ордены Ленин ордены Октябрь Инкыйлабы ордены
Мәскәү (Россия)
Red pog.png

Мәскә́ү (рус. Москва) — Русия Федерациясенең башкаласы, федерация әһәмияте шәһәре, үзәк икътисади районның һәм Мәскәү өлкәсенең үзәге. Мәскәү — Бөек Мәскәү кенәзлегенең, Русия патшалыгының һәм Совет Социалистик Республикалар Берлегенең тарихи башкаласы. Көнчыгыш-Аурупа тигезлегендә, Мәскәү елгасы янында урнашкан.

Русиянең һәм Аурупаның (Истанбул исәпмичә) халык саны буенча иң зур шәһәр (11,8 млн кеше).

Мәскәү - Русия туристик үзәге. Мәскәү кирмәне, Кызыл мәйдан һәм Новодевичий кәшишхәнәсе ЮНЕСКО дөнья мирасына керәләр. Мәскәүне 6 аэропорт хезмәт күрсәтәләр. Анда 9 тимер юл вокзаллар һәм 3 елга портлары эшлиләр. 1935 елдан башкалада метрополитен эшли.

География[үзгәртү]

Мәскәүнең космостан күренеше

Географик урнашу[үзгәртү]

Шәһәр Көнчыгыш-Аурупа тигезлегендә, Мәскәү елгасы янында, Ока һәм Идел елгалары арасында урнашкан. Федерация субъекты буларак Мәскәү һәм Калуга өлкәләре белән чиктәш. 2012 елга шәһәр мәйданы - 2511 км². Территоиясеннән 877 км² Мәскәү Боҗра Автомобильләр Юлы эчендә, 1633 км² - тышкы ягында урнашкан.

Шәһәрнең уртача биеклеге - 156 м, иң биек ноктасы - Теплый Стан бистәсендә, иң түбән ноктасы Беседин күперләре арасында урнаша.

Ул Мәскәү елгасының ике ярларында, аның урта агымнарында урнаша. Шулай ук шәһәрдә Мәскәү елгасының кушылдыклары: Сходня, Химка, Пресня, Неглинная, Яуза, Нищенка, Сетунь, Котловка һәм Гордоня агалар. Кече елгаларының күбесе коллекторларда агалар.

Мәскәүдән эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)[1]
Мурманск ~ 2103 км
Санкт-Петербург ~ 696 км
Великий Новгород ~ 538 км
Тверь ~ 177 км
Архангельск ~ 1291 км
Череповец ~ 526 км
Вологда ~ 459 км
Ярославль ~ 264 км
Сыктывкар ~ 1331 км
Киров ~ 943 км
Киңәшмә ~ 401 км
Иваново ~ 302 км
Смоленск ~ 414 км
Белорусия байрагы Витебск ~ 543 км
Белорусия байрагы Минск ~ 750 км
Польша байрагы Варшава ~ 1462 км
Җилләр розасы
Владимир ~ 187 км
Түбән Новгород ~ 427 км
Казан ~ 830 км
Владивосток ~ 9207 км
Калуга ~ 173 км
Брянск ~ 401 км
Украина байрагы Киев ~ 898 км
Молдавия байрагы Кишинёв ~ 1323 км
Липецк ~ 459 км
Воронеж ~ 529 км
Украина байрагы Харьков ~ 749 км
Тындагы Ростов ~ 1092 км
Тамбов ~ 463 км
Сарытау ~ 853 км
Волгоград ~ 966 км
Әстерхан ~ 1404 км

Сәгать поясы[үзгәртү]

Map of Russia - Moscow time zone.svg

Мәскәү халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

Климат[үзгәртү]

Шәһәр климаты - уртача-континенталь. Кыш уртача ноябрьның икенче яртысыннан март ахырына хәтле дәвам итә. Кыш вакытында көчле суыклар (-20, -30 °C), ә декабрь белән январьдә җепшек көннәр булырга мөмкин. Елда айларның иң салкыны - февраль (уртача −6,7 °C). Җәй майның уртасыннан сентябрьгә хәтле дәвам итә, көндез температурасы еш 30 °C кадәр күтәрелә. Елда айларның иң җылысы - июль (уртача 19,2 °C).

Елның уртача температурасы 5,8 °C тәшкил ителә. Бөтен метеокүзәтчелек тарихы буенча елларның иң җылысы - 2008 (урта температура - 7,3 °C), иң салкыны - 1888 (1,7 °C). Елның урта җил тизлеге - 2,3 м/с, һава дымлылыгы - 77%.

Бөтен метеокүзәтчелек тарихы буенча иң югары температура 2010 елның 29 июлендә тәшкил ителгән - 38,2 °C, иң түбән 1940 елның 17 гыйнварында −42,2 °C.

Мәкәүдә ел буенча 600—800 мм атмосфера дуеннары ява, күбесе - җәйдә.

Мәскәү климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 8,6 8,3 17,5 28,9 33,2 34,7 38,2 37,3 32,3 24,0 14,5 9,6 38,2
Уртача максимум, °C −4 −3,7 2,6 11,3 18,6 22,0 24,2 21,9 15,7 8,7 0,9 −3 9,6
Уртача минимум, °C −9,1 −9,8 −4,4 2,2 7,7 12,1 14,4 12,5 7,4 2,7 −3,3 −7,6 2,1
Абсолют минимум, °C −42,2 −38,2 −32,4 −21 −7,5 −2,3 1,3 −1,2 −8,5 −20,3 −32,8 −38,8 −42,2
Явым-төшем нормасы, мм 52 41 35 37 49 80 85 82 68 71 55 52 707
Чыганак: Погода и Климат


Этимология[үзгәртү]

Шәһәр исеме Мәскәү елгасының исеменнән чыккан. Борыңгы рус телендә моск- тамыры «баткак, сыланучан» яки «саз, юеш, дымлы» мәгънәләрен белдерде. Елга исеме, бәлки борыңгы рус «москы» (-ы кушымчасы белән) сүзеннән чыккан.

Башка телләрдә шулай ук бу сүзеннән төзергән исемнәре бар: рус. Moscow, алман. Moskau, фр. Moscou.

Тарих[үзгәртү]

Борыңгы чор[үзгәртү]

Шәһәр яше аныклап билгеле түгел. Иң борыңгы археологик табылмалар таш чорына кагылалар. Беренче меңьеллыгының ахырында Мәскәү районында вятичләр һәм кривичләр нәселләре урнаштылар. Археологик казулар нәтиҗәләре буенча, XI гасырда Мәскәү янында чокырлы һәм урлы авыл урнашты.

Ләкин беренче ышанычлы телгә алу Ипатье елъязмалар исәпләнә. Алар буенча, 1147 елның 4 апрельдә ростов-суздаль кенәзе Юрий Долгорукий Москов шәһәрендә үз дусларны кабул итте. 1156 елда Мәскәүдә яңа агач ныгытмалар төзелгәннәр, һәм шәһәр мәйданы 3-4 тапкыр артты.

1238 ел 20 гыйнварБатый хан җитәкчелегендәге гаскәр рус армиясен җиңеп Мәскәүне ала.

Алтын Урда чоры[үзгәртү]

Монгол-татар буйсындырган вакытында шәһәр яндырып яуланган, ләкин тиз торгызылган. 1242 елдан Алтын Урдага бәйле булган. Кайбер тарихчылар буенча Мәскәү һәм тирәсендәге кенәзлекләр Алтын Урда эченә кергән.

Алтын Урда чорында Мәскәү шәһәрендә Урда урамы (русча Ордынка, әлегә сакланган) килеп чыккан. Урда урамы тирәсендә башта Алтын Урданың татар идарәсенең түрәләре - баскаклар, даруглар һәм бүтән - яшәгәннәр. Урда урамы тирәсендә Татар бистәсе килеп чыккан.

Хәзер Мәскәүнең Татар бистәсе турында күп исемнәр хәтерләтә: Балчык (русча Балчук, Мәскәүнең урыны һәм кунакханәсе), Кече һәм Зур Татар урамнары (анда Иске Татар мәчете бар), Третьяков исемендәге галереянең тирәсендә урнашкан тарихи урыннар.

Арбат урамы - татар сәүдәгәрләре тарафыннан салынган бистә. Кайбер чыганак буенча татар сүзеннән арба яки гарәп сүзеннән рабат (шәһәр яны) килеп чыга. Арбат бистәсендә башта болгар, соңрак татар һәм бүтән шәрекъ сәүдәгәрләре, осталары яшәгән һәм эшләгән. Алтын Урда хакимлеге дәвереннән Мәскәүдә бүтән татар исемнәре дә калганнар: Таган (русча Таганка), Толмачы урамнары (Новокузнецкая метро станциясе тирәсендә, элек анда Татар Толмачы бистәсе булган), Исмайлы (русча Измайлово), Сәркиз (русча Черкизово) - Сәркиз морза Дмитрий Донской якташы булган, батырлык һәм булышлык өчен Мәскәү кенәзе Сәркиз морзага шушы җирне биргән, аның исеменнән Черкизово сүзе килеп чыккан.

Алтын Урданың Үзбәк ханы хакимлегендә Мәскәү мөһимлеге күтәрелгән, чөнки татар ханы Мәскәү кенәзенә Иван Калитага баскак вазифасын биргән. Шулай итеп рус кенәзлекләрендә баш татар баскагы - Иван Калита булып чыккан, ул бөтен салымны җыйган булган һәм Алтын Урда ханына җибәргән. Мәскәүнең шушы салымны җыю вазифалары Алтын Урда чорыннан хәзерге вакытка кадәр калган.

Мәскәү кенәзлеге үзәге[үзгәртү]

XIII гасырның икенче яртысыннан Мәскәү мөстәкыйль удел кенәзлеге үзәге булып торган. XIV гасырның башында Мәскәү биләмәләре зурая, аның составына Коломна һәм Можайск кенәзлекләре керәләр.

XIV гасырда Мәскәүнең Бөек Мәскәү кенәзлеге үзәге буларак күтәрелүе була. XIV гасырда Мәскәүгә митроплитлар резиденциясе күчерелә, ә 1589 елда Мәскәү патриархиясе оештырыла.

Халык[үзгәртү]

Мәскәү — Русиядә һәм Аурупада халык саны буенча иң зур шәһәр. Статистика буенча, шәһәрдә 2012 елда 11 612 943 кеше яши. Бу сан өзлексез яшәгән шәһәрчеләр гына хисапка ала, Мәскәүдә тагын 1 миллион 800 мең артык мигрантлар, гастарбайтерлар, һәм төрле рәсми түгел эмигрантлар яши.

Халык саны буенча шәһәр Русиядә — беренче, Аурупада — икенче (Стамбулдан соң), дөньяда — сигезенче.

Милли состав[үзгәртү]

Халык 1897[2] 1926[3] 1939[4] 1959[5] 1970[6] 1979[7] 1989[8] 2002[9]
К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  %
руслар 987 044 95,0% 1 771 690 87,8% 3 614 430 87,4% 4 507 899 88,6% 6 301 247 89,2% 7 146 682 90,1% 7 963 246 89,7% 8 808 009 84,8%
украиннар 4 478 0,4% 16 082 0,8% 90 479 2,2% 115 489 2,3% 184 885 2,6% 206 875 2,6% 252 670 2,8% 253 644 2,4%
татарлар 4 2881 0,4% 17 076 0,8% 57 687 1,4% 80 489 1,6% 109 252 1,5% 131 328 1,7% 157 376 1,8% 166 083 1,6%
әрмәннәр 1 604 0,2% 6 369 0,3% 13 682 0,3% 18 379 0,4% 25 584 0,4% 31 414 0,4% 43 989 0,5% 124 425 1,2%
әзериләр - - 224 ~0,0% 677 ~0,0% 2 528 0,1% 4 889 0,1% 7 967 0,1% 20 727 0,2% 95 563 0,9%
яһудләр 5 070 0,5% 131 244 6,5% 250 181 6,0% 239 246 4,7% 251 350 3,6% 222 900 2,8% 174 728 2,0% 79 359 0,8%
белоруслар 1 016 0,1% 13 161 0,7% 24 952 0,6% 34 370 0,7% 50 257 0,7% 59 193 0,7% 73 005 0,8% 59 353 0,6%
башкалар 35 091 3,4% 61 295 3,0% 84 930 2,1% 87 181 1,7% 133 544 1,9% 125 243 1,6% 189 838 2,1% 796 318 7,7%
барлык 1 038 591 100,0% 2 017 141 100,0% 4 137 018 100,0% 5 085 581 100,0% 7 061 008 100.0% 7 931 602 100,0% 8 875 579 100,0% 10 382 754 100,0%

Искәрмә:1 Әзериләр белән

Халык 2010[10]
К. с.  %
руслар 9 930 410 86,3%
украиннар 154 104 1,3%
татарлар 149 043 1,3%
әрмәннәр 106 466 0,9%
әзериләр 57 123 0,5%
яһудләр 53 145 0,5%
белоруслар 39 225 0,3%
башкалар 1 013 985 8,8%
барлык 11 503 501 100,0%

Мәскәүдә 154 104 украин (1,42 %), 149 043 татар (1,38 %), 57 123 әзәри (0,53 %) һәм 53 142 яһүди (0,49 %) яши (2010). Шәһәрдә руслар күпчелектә — халыкның 86% алалар, яисә 9 930 410 кеше.

Мәскәүдә татарларның тарихи яшәгән урыннары — Мәскәү елгасы арты (Замоскворечье) районындагы Татар бистәсе.

Административ бүленеш[үзгәртү]

Msk all districts.svg

2012 елдан Мәскәү 12 административ округына бүленә:

1. Үзәк административ округ (10 районына бүленә)
2. Төньяк административ округ (16 районына бүленә)
3. Төньяк-Көнчыгыш административ округ (17 районына бүленә)
4. Көнчыгыш административ округ (16 районына бүленә)
5. Көньяк-Көнчыгыш административ округ (12 районына бүленә)
6. Көньяк административ округ (16 районына бүленә)
7. Көньяк-Көнбатыш административ округ (12 районына бүленә)
8. Көнбатыш административ округ (13 районына бүленә)
9. Төньяк-Көнбатыш административ округ (8 районына бүленә)
10. Зеленоград административ округы (4 районына бүленә)
11. Яңа Мәскәү административ округы (11 җирлегенә бүленә)
12. Троицк административ округы (10 җирлегенә бүленә)

Транспорт[үзгәртү]

Казан вокзалы

Тимер юл транспорты[үзгәртү]

Шәһәрдә ун тимер юл вокзалы бар:

Мәскәү эчендә Мәскәү тимер юлының кече боҗрасы урнаша, ул Мәскәүнең барлык тимер юл юнәлешләрен тоташтыра.

Аэропортлар[үзгәртү]

Автомобиль транспорты[үзгәртү]

Мәскәү — М1 «Беларусь» (Мәскәү — СмоленскБелорусия белән чиге), М2 (Мәскәү — ТулаОрёлКурскБелгородУкраина белән чиге), М3 «Украина» (Мәскәү — КалугаБрянскУкраина белән чиге), М4 «Тын» (Мәскәү — ВоронежДондагы РостовКраснодарНовороссийск), М5 «Урал» (Мәскәү — РәзәнПензаСамарУфаЧиләбе), М6 «Каспий» (Мәскәү — ТамбовВолгоградӘстерхан), М7 «Идел» (Мәскәү — ВладимирНижгарЧабаксарКазанУфа), М8 «Холмогоры» (Мәскәү — ЯрославльВологдаАрхангельскСеверодвинск), М9 «Балтия» (Мәскәү — РжевЛатвия белән чиге), М10 «Русия» (Мәскәү — ТверьБөек НовгородСанкт-Петербург), А101 «Балтия» (Мәскәү — МалоярославецБелорусия белән чиге), А103 «Балтия» (Мәскәү — Черноголовка), А104 «Балтия» (Мәскәү — ДмитровДубна) автоюлларның башлангыч пункты.

Мәскәү эчендә өч транспорт боҗра бар: Бакча боҗрасы, Өченче транспорт боҗрасы, Мәскәү боҗра автомобиль юлы.

Метрополитен[үзгәртү]

Моны карагыз: Мәскәү метрополитены

Метрополитен — Мәскәүдә иң популяр транспорт.[11]

Елга транспорты[үзгәртү]

Моны карагыз: Төньяк елга порты

Кардәш шәһәрләр[үзгәртү]

1. Азәрбайҗан байрагыАгҗабәди
2. Азәрбайҗан байрагыБаку
3. Азәрбайҗан байрагыГәнҗә
4. Австрия байрагыВена
5. Албания байрагыТирана
6. Әлҗәзаир байрагыАлжир
7. Аргентина байрагыБуэнос-Айрес
8. Әрмәнстан байрагыЕреван
9. Белорусия байрагыБрест
10. Бельгия байрагыБрүссел
11. Боливия байрагыЛа-Пас
12. Босния һәм Герцеговина байрагыБаня-Лука
13. Бөек Британия байрагыЛондон
14. Венесуэла байрагыКаракас
15. Вьетнам байрагыХаной
16. Вьетнам байрагыХо Ши Мин
17. Алмания байрагыБерлин
18. Алмания байрагыДюссельдорф
19. Алмания байрагыИнгольштадт
20. Алмания байрагыМюнхен
21. Греция байрагыАфины
22. Грузия байрагыКутаиси
23. Грузия байрагыТбилиси
24. Мисыр байрагыКаир
25. Израиль байрагыТель-Авив
26. Һиндстан байрагыДели
27. Һиндстан байрагыМумбаи
28. Индонезия байрагыДжакарта
29. Иран байрагыРешт
30. Иран байрагыТегеран
31. Исландия байрагыРейкьявик
32. Испания байрагыМадрид
33. Италия байрагыРим
34. Казакстан байрагыАлма-Ата
35. Казакстан байрагыАстана
36. Кипр байрагыНикосия
37. Кытай байрагыПекин
38. КХДҖ байрагыПхеньян
39. Куба байрагыГавана
40. Кыргызстан байрагыБишкек
41. Латвия байрагыЕлгава
42. Латвия байрагыРига
43. Ливан байрагыБейрут
44. Мексика байрагыТекоман
45. Мексика байрагыЭнсенада
46. Монголия байрагыУлан-Батор
47. Берләшкән Гарәп Әмирлекләре байрагы Дубай
48. Перу байрагыКуско
49. Польша байрагыВаршава
50. Польша байрагыКраков
51. Көньяк Корея байрагыСеул
52. Русия байрагыВолгодонск
53. Русия байрагыКоломна
54. Русия байрагыНарьян-Мар
55. Русия байрагыРостов-на-Дону
56. Румыния байрагыБухарест
57. Сербия байрагыБелград
58. Словения байрагыЛюбляна
59. АКШ байрагыЧикаго
60. Таҗикстан байрагыДүшәнбе
61. Таиланд байрагыБангкок
62. Тунис байрагыТунис
63. Төркия байрагыӘнкара
64. Төркия байрагыАрдахан
65. Үзбәкстан байрагыТашкент
66 Үзбәкстан байрагыФергана
67. Украина байрагыДонецк
68. Украина байрагыКиев
69. Украина байрагыНиколаев
70. Украина байрагыУжгород
70. Украина байрагыХарьков
71. Русия байрагыЯлта
72. Филиппиннар байрагыЛусон
73. Филиппиннар байрагыМанила
74. Финляндия байрагыҺелсинки
75. Франция байрагыВалансьен
76. Франция байрагыЛимож
77. Хорватия байрагыЗагреб
78. Монтенегро байрагыБудва
79. Монтенегро байрагыПодгорица
80. Чехия байрагыПрага
81. Чили байрагыСантьяго
82. Эстония байрагыТаллин
83. Япония байрагыТокио
84. Словакия байрагыБратислава
85. Русия байрагыРыльск

Галерея[үзгәртү]

Күренеш[үзгәртү]

Мәскәү панорамасы
Мәскәү панорамасы

Искәрмәләр[үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү]