Беларусия

Беларусия Җөмһүрияте Рэспубліка Беларусь Республика Беларусь
Байрак Герб
Гимн: «Мы, беларусы»
Нигезләнде	25 март 1918
Бәйсезлеген игълан итү вакыты	26 декабрь 1991 (ССРБдан)
Рәсми тел	беларус теле, рус теле
Башкала	Минск
Идарә итү формасы	Президент республикасы
Президент	Александр Лукашенко
Хөкүмәт Рәисе	Михаил Мясникович
Мәйдан	84-нче
- Барлыгы - Су	207 600 км² 2,26 %
Халык саны	87-нче
- Барлыгы - Халык тыгызлыгы	9 465 400 кеше (2012), бәя 45,6 кеше/км²
Тулаем эчке продукт (САМП)	54-нче
- Барлык, агымдагы бәядә (2010) - Кеше башына	131,201 млрд $ 13 909 $
Тулаем эчке продукт (номинал)	52-нче
- Барлык, агымдагы бәядә (2010) - Кеше башына	54,713 млрд $ 5 800 $
КПҮИ	0,756 (югары) (65-нче)
Валюта	Беларус сумы
Интернет доменнар	.by
ISO коды	BLR
Телефон коды	+375
Сәгать пояслары	UTC +3

Белоруссия Җөмһүрияте (Белоруссия, белор. Рэспубліка Беларусь) – Көнчыгыш Аурупада урнашкан дәүләт. 1991 елга кадәр – Белорусс Совет Социалистик Республикасы. Күршеләре: Русия, Латвия, Литва, Польша, Украина.

География

Чиктәшлек

Як	Ил
Төньяк	Латвия (чик озынлыгы — 143 км), Русия
Көнчыгыш	Русия (чик озынлыгы — 990 км)
Төньяк-көнчыгыш	Литва (чик озынлыгы — 462 км)
Көнбатыш	Польша (чик озынлыгы — 399 км)
Көньяк	Украина (чик озынлыгы — 975 км)

Кырый ноктлалар

• төньякта — Освейское күле тирәсендә, Витебск өлкәсе (56˚10′ т. к.).
• көньякта — Комарин шәһәр тибындагы бистәсе тирәсендә, Гомель өлкәсе (51˚16′ т. к.).
• көнбатышта — Высокое шәһәре тирәсендә, Брест өлкәсе (23˚11′ кч. о.).
• көнчыгышта — Хотимск шәһәр тибындагы бистәсе тирәсендә, Могилёв өлкәсе (32˚47′ кч. о.).

Белорусиянең Витебск өлкәсендә Аурупаның географик үзәге урнаша.

Рельеф

Белорусия Көчыгыш Аурупа тигезлегендә урнаша, илнең иң калку өлеше үзәк өлеше була — шунда Белорус таулар тезмәсе урнаша; Белорус таулар тезмәсененең Минск калкулыгында Белорусиянең иң биек ноктасы — Дзержинский тавы (345 м) урнаша. Белорусиянең иң биек ноктасы — Дзержинский тавы (345 м) урнаша. Белорусиянең иң түбән ноктасы — Неман елгасы (Литва белән чиге янында) (90 м).

Климат

Белорусия климаты — континенталь климатыннан диңгез климатына күчә торган уртача климаты. Иң җылы ае — июнь (урта температурасы — 17°С…19°С), иң салкын ае — гыйнвар (урта температурасы — -4,4°С…-8°С). Уртача еллык явым-төшем күләме — 600-700 мм.

Гидрография

Төп елгалар — Днепр, Көнбатыш Двина, Неман, Припять. Иң зур күл — Нарочь күле (80 км²). Белорусия территорянең 1/3 өлешен сазлыклар биләп торалар, алар күбесенчә Полесьеда урнашалар.

Тарих

Борынгы тарих

Беренче сәяси берләшмәләр хәзрге Белорусия территориясендә VI—IX гасырларда оешалар. Славяннар һәм балтлар мәдәниятләре кушылу нәтиҗәсендә кривич, дрегович, радимич, ятвяг, литва кабиләләре барлыкка киләләр.

Киев Русе составында

IX гасырның ахырында Киев Русе барлыкка килә, аның составына акрынлап Белорусия территориясе дә керә.

Борынгы Русьның таркалу процессы вакытында XI гасырның ахырында — XII гасырның башында Полоцк, Смоленск һәм Туров кенәзлекләре аерып чыгалар; XII гасырда Гродно, Слуцк, Орша, Мстиславль, Новогрудок, Логойск, Друцк һ. б. кенәзлекләр барлыкка киләләр.

Монгол-татар ябырылуыннан соң хәзерге Белорусия җирләре акрынлап Бөек Литва кенәзлеге составына кертеләләр.

Русия империясе составында

XVIII гасырның ахырында, Речь Посполитаяның өч бүленешләре һәм Тильзит солыхы нәтиҗәсендә Белорусия территориясе Русия империясе составына кертелә.

1812 елгы сугышы вакытында Белорусия территориясенә зур зыян китерелә, күп кеше һәлак була.

1862—1863 елларда Белорусия, Польша һәм Литва җирләрендә Поляк күтәрелеше була.

1871 елда Белорусия территориясендәге беренче тимер юлы (Мәскәү —Смоленск—Брест) төзелә.

1917 елның революциягә кадәр хәзерге Белорусия җирләре Витебск, Могилев, Минск, Гродно, Житомир (өлешчә) һәм Вильно (өлешчә) губерналары составында булганнар.

1914—1918 елларда Белорусия — Беренче бөтендөнья сугышы хәрәкәтләре мәйданы. 1915 елда Горлица-Тарново арасындагы рус фронтын өзү нәтиҗәсендә Алмания Двинск—Поставы—Барановичи—Пинск сызыгы кадәр көнбатыш җирләрен басып ала, ә 1918 елның Брест солыхы нәтиҗәсендә — бөтен территориясен диярлек басып ала.

Ватандашлар сугышы вакытында

Моны да карагыз: Русия ватандашлар сугышы

1918 елның 25 мартында алман оккупациясе астындагы территорияләрдә Белорусия Халык Республикасы игълан ителә. Алманнар китүдән соң БХР территориясе зур каршылыксыз Кызыл Армия тарафыннан басып алына. Смоленскида узган 1918 елның 30-31 декабрьдагы Русия империясе Төньяк-Көнбатыш өлкәләренең РСДРП (б) оешмалары конференциясендә Белорусиянең совет хөкүмәте оештырыла; 1919 елның 1 гыйнварында Совет Социалистик Белорусия Республикасы игълан ителә. 8 гыйнварда ССБР хөкүмәте Смоленскидан Минскига күчә. 31 гыйнварда ССРБ РСФСР составыннан чыгарыла, аның бәйсезлеген Совет Русиянең хөкүмәте таный.

27 февральдә Совет Социалистик Белорусия Республикасы Литва Совет Социалистик Республикасы белән Литва-Белорус Совет Социалистик Республикасына (кыскача Литбел) берләшә.

1919 елның яз-җәй эчендә Литбел территориясе Польша гаскәрләре тарафыннан басыла. Кызыл Армиянең 1920 елның яз-җәйге каршы һөҗүме нәтиҗәсендә Белорусиянең зур өлешен кире ала һәм яңабаштан анда Белорус Совет Социалистик Республиканы игълан итә. 1921 елгы ССРБ һәм Польша арасындагы Рига килешүе нәтиҗәсендә, Көнбатыш Белорусия Польша составына күчә.

Белорус Совет Социалистик Республикасы

1924 һәм 1926 елларда БССР составына Витебск (Витебск белән), Смоленск (Орша белән) һәм Гомель (Гомель белән) губерналары өлешләре кертеләләр. 1936 елга кадәр БССРда дүрт рәсми тел булган — белорус, рус, поляк һәм идиш.

1939 елда БССР составына Көнбатыш Белорусия кертелә.

1941 елның 22 июньдә Алмания Совет Берлегенә һөҗүм итә. БССР территориясе алман гаскәрләре тарафыннан 1941 елның җәй-кыш эчендә тулысынча басыла. Оккупация чорында Белорусия территориясендә Аурупада иң зур партизан хәрәкәте җәелә. Белорусия территориясе 1943—1944 елларда «Багратион» операциясе нәтиҗәсендә азат ителә. 1945 елда Белорус Совет Социалистик Республикасы Берләшкән Милләтләр Оешмасының дәүләт-нигезләүчеләрнең берсе була.

1986 елның 26 апрельдә Чернобыль атом электростанциясендә һәлакәте була, аның нәтиҗәсендә Белорусия территорясенең зур өлеше радиацион агуына дучар була.

1990 елның 27 июнендә Белорус ССРы Дәүләт суверенлыгы турында Декларация кабул ителә.

Бәйсезлек периоды

1994 елда Белорусия Конституциясе кабул ителә.

1995 елда Александр Лукашенко тәкъдиме буенча үткәрелгән референдумы буенча Белорусиядә рус теленә дә дәүләт теле статусын бирелә, яңа флаг һәм герб кабул ителәләр.

Халык

Белоруссия татарлары

Моны да карагыз: Польша-Литва татарлары

Административ бүленеш

Беларусиянең административ бүленеше

Белоруссия — унитар республика, административ берәмлек — өлкә. Белоруссия 6 өлкәгә бүленә:

• Брест өлкәсе (үзәге – Брест),
• Витебск өлкәсе (үзәге – Витебск)
• Гомель өлкәсе (үзәге – Гомель),
• Гродно өлкәсе (үзәге – Гродно),
• Могилев өлкәсе (үзәге – Могилев),
• Минск өлкәсе (үзәге – Минск).

Транспорт

Тимер юл транспорты

Белорусия тимер юлларның гомум озынлыгы — 5 512 километр, шул исәптә электрлаштырылган тимер юллар — 897 километр.

Һава транспорты

Халыкара аэропортлар Минскида, Брестта, Витебскида, Гомельдә, Гроднода һәм Могилёвда урнашалар.

Символика

• 

  Белорусия байрагы (1991—1995)

• 

  Белорусия байрагы (1995—х.в.)

• 

  Белорусия гербы (1991—1995)

• 

  Белорусия гербы (1995—х.в.)