Франция

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Франция Җөмһүрияте
Flag of France.svg Armoiries république française.svg
Байрак Илтамга
Шигарь: «Liberté, Égalité, Fraternité (Азатлык, Тигезлек, Кардәшлек))»
Һимн: «Марсельеза»
EU-France.svg



Нигезләнгән 843 (Верден килешүе)
1958 (Бишенче җөмһүрият)

}}

Рәсми тел француз теле
Башкала Париж
Эре шәһәрләр Париж, Марсель, Лион, Тулуза, Бордо, Лилль
Идарә итү формасы президент-парламент җөмһүрияте
Президент
Премьер-министр
Франсуа Олланд
Мануэль Вальс[1]
Мәйдан
• Барлыгы
• су өслеге проценты

674 685[2] км²/547 030[3] км²
0,26 %
Халык саны
• Бәя (2014)
Халык тыгызлыгы

Green Arrow Up Darker.svg66 200 000/63 460 000 кеше
116 кеше/км²
ТЭП
  • Барлыгы (2013)
  • Кеше башына

2,739 трлн.[4] $
43,000[4] $
КПҮИ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0,884[5] (үтә югары) (20-нче-нч.)
Акча берәмлеге евро (EUR)[6]
Интернет домены .fr[7]
ISO коды FR
ХОК коды FRA
Телефон коды +33
Сәгать пояслары CET (UTC+1, җәен UTC+2)

Координатлар: 46°51′00″ т. к. 2°34′00″ кч. о. / 46.85000° т. к. 2.56667° кч. о. / 46.85000; 2.56667 (G) (O)Франция (фр. France [fʁɑ̃s], рәсми атамасы Франция Җөмһүрияте (République française)) — Көнбатыш Аурупада урнашкан дәүләт. Башкала — Париж каласы. Ил исеме борынгы герман кабиләсе исеменнән килә — франклар.

Франция халкының саны — 65,4 млн кеше (2010 елның гыйнвары), аларның арасында 90 %-ты Франция гражданнары. Канун чыгару органы — икепалаталы парламент. Административ бүленү — 27 регионга бүленә.

Аурупа берлегенә һәм НАТОга керә.

Географик мәгълүмат[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Географик урнашу[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Космостан күренеш

Франциянең күпчелек өлеше Көнбатыш Аурупада урнаша. Коры җир буенча ул төньяк-көнчыгышта Бельгия, Люксембург һәм Алмания белән, көнчыгышта Алмания һәм Швейцария белән, көньяк-көнчыгышта Монако һәм Италия белән, көньяк-көнбатышта исә Испания һәм Андорра белән чиктәш. Көнбатышта һәм төньякта ил территориясе Атлантик океан (Бискай култыгы һәм Ла-Манш бугазы), көньякта Урта диңгез тарафыннан юыла.

Шулай ук дәүләт составына Урта диңгездә урнашкан Корсика утравы һәм егермедән артык департаметлар һәм буйсынган территорияләр керә.

Илнең гомуми мәйданы 547 мең км² (буйсынган территорияләр белән 643,4 мең км²). Бу Аурупа Берлегенә кергән иң зур дәүләт.

Климат[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Рослен күле

Франциянең кыйтга өлешендә климат уртача диңгезле, көньякта субтропик. Җәй көннәре гадәттә эссе һәм коры, июль аенда уртача температура + 23-25 градусны тәшкил итә. Шул вакытта гыйнвар аенда исә уртача температура + 7-8. Кыш көннәре өчен яңгырлар табигый.

Явым-төшем саны якынча 600—1000 мм. Таулы районнарда бу күрсәткеч 2000 мм-дан да югарырак улырга мөмкин.

Тарих[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Төп мәкалә: Франция тарихы

Б.э.к. 6—5 гасырларда Франция территориясенең зур өлешендә кельт кабиләләре (римллылар аларны галлар, дәүләтне Галлия дип атаганнар) яшәгән. Б.э.к. 2 гасыр азагы — 1 гасыр утрасында Галлияне римлылар басып алганнар. Б.э. 2—4 гасырларда халык арасында христианлык таралган, романлаштыру нәтиҗәсендә латыйн теле кельт телләрне кысрыклап чыгарды.

3—6 гасырларда Галлияне алман кабиләләре (вестготлар, бургундлар, франклар) басып алганнар һәм аның территориясендә берничә дәүләтне хасил иткәннәр. Алар арасында иң зурысы Франк дәүләте булган ("Франция" франклар исеменнән килеп чыккан). Каролинглар империясенең таркалуы (843) нәтиҗәсендә Көнбатыш Франк кыйраллыгы барлыкка килгән. 10 гасырдан дәүләт Франция дип атала башлаган.

Кыйрал хакимияте киске көчезләнгән. IX гасырда викинглар Франциягә даими рәвештә һөҗүм итеп торалар, 911 елда алар Нормандия һерцоглыгына нигез сала.  X гасырның азагында Франция ике дистә һерцоглыкка бүленгән булган, кыйрал хакмияте номиналь генә булып калган. 987 елда Капетинглар династиясе хакимияткә килә. Капетинглар хакимлеге тәре яулары, Францянең үзендә дини сугышлар, беренче парламент (Генераль штатлар) чакыру һәм Авиньон әсирлеге белән игътибарга лаек.

Франция белән Англия арасында булган Йөз еллык сугыш (1337—1453) нәтиҗәсендә эшләп чыгару һәм сәүдә кискен кимәйгән, халык массаларының әхвале авырайган, Жакерия (1358) һ.б. халык күтәрелешләр булып үткән. 15 гасырның икенче яртысында Франция икътисады аякка баскан, кыйрал хакимияте ныгый барган. 16—17 гасырлардан икътисади үсеш дәвере башланган.

Сәясәт[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Символика[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

LA MARSEILLAISE

(дәүләт гимнының беренче куплеты)

Allons, enfants de la Patrie,                

Le jour de gloire est arrivé,                                  

Contre nous de la tyrannie                                  

L'étendard sanglant est levé               

L'étendard sanglant est levé!                                       

Entendez vous dans nos campagnes                           

Mugir ces féroces soldats?                                          

Ils viennent jusque dans vos bras,                                       

Égorger vos fils, vos compagnes!                                

Refrain:                                                                      

Aux armes citoyens!                                             

Formez vos bataillons!                        

Marchons, marchons,                         

Qu' un sang impur                              

Abreuve nos sillons.


МАРСЕЛЬЕЗА

Әйдәгез, Ил-Ватан уллары,

Данлы көннәр якынлашты,

Безгә каршы явыз тирания

Канлы байракларын асты,

Канлы байракларын асты!

Күрәсезме, безнең авылларда

Тупас солдатлар ни кыра? –

Безнең кул җиткәнне көтеп,

Йорт-җирләребездә узына!

Кушымтасы:

Корал тотып кулга,

Басыгыз сафларга!

Алга, яуга –

Дошман каны

Аксын басуларга.

Гимнның тарихы

“La Marseillaise” (“Марсельеза”) җырын француз халкында шагыйрь, драматург, җырчы һәм виолончельдә уйнаучы буларак танылган Клод-Жозеф Руже дель Иль (Claud-Joseph Rouget de l'Isle, 1760-1836) киеренке рухи күтәренкелек халәтендә бер төн утырып чыгып язган. Бу хәл 1792 елның апрелендә була. Маршал Лүкнер (Lukner) җитәкчелегендәге һәм Рейн елгасы буенда тупланган армия хәлиткеч бәрелешкә әзерләнә. Иртә белән үк, аны Страсбург шәһәрендә туып үскән майор Дитрих (Dietrich) исемле бер хәрби башлык өйрәнеп ала һәм, автор өе алдына чыгып, шунда җыелган халыкка җырлап күрсәтә. Берничә көннән соң җырны Милли Гвардия солдатлары алдында да башкаралар. Җыр шул төбәктә сугышучы француз гаскәрләрендә киң таралыш таба. Марсель шәһәреннән килгән ирекле хәрбиләр батальоны аны, Парижны азат иткәч, шәһәр урамнарында җырлап бара. Шулай итеп булачак гимнның исеме дә туа – “Марсельеза” (“Марсельлеләр җыры”). Икенче Империя заманында “артык инкыйлаби булмаган” яңа гимн кертү омтылышы да булып ала. Ләкин император Наполеон III (Napoléon III) үзе үк булдырган тәхеттән бәреп төшерелгәч, “La Marseillaise” яңадан үз урынына кайта. Шуннан соң Франция Җөмһүрияте гимнына тел-теш һәм кул тидерергә базган кешенең булганы юк әле.

Халык[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Arc by night, Paris 27 June 2012.jpg
Париж
Notre Dame de la Garde.jpg
Марсель
Урын Шәһәр Төбәк Халык саны Урын Шәһәр Төбәк Халык саны Lyon vue depuis fourviere.jpg
Лион
Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg
Тулуза
1 Париж Ил-де-Франс 2,243,833 11 Ренн Бретань 207,178
2 Марсель Прованс — Альплар — Зәңгәр Яр 850,726 12 Реймс Шампань — Арденнар 179,992
3 Лион Рона — Альплар 484,344 13 Һавр Югары Нормандия 175,497
4 Тулуза Көньяк — Пиренейлар 441,802 14 Сент-Этьен Рона — Альплар 171,260
5 Ницца Прованс — Альплар — Зәңгәр Яр 343,304 15 Тулон Прованс — Альплар — Зәңгәр Яр 164,532
6 Нант Луара җире 284,970 16 Гренобль Рона — Альплар 155,637
7 Страсбург Эльзас 271,782 17 Дижон Бургундия 151,212
8 Монпелье Лангедок — Руссильон 257,351 18 Анжер Луара җире 147,571
9 Бордо Аквитания 239,157 19 Вилербан Рона — Альплар 145,150
10 Лилль Нор — Па-де-Кале 227,560 20 Сен-Дени Реюньон 145,022
2010 ел


Административ бүленеш[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Франциянең диңгезарты биләмәләре
Франция төбәкләре

Франция 27 төбәккә бүленә; шуларның 21е Аурупа кыйтгасына, 1 — Корсика утравында урнашкан һәм калган бишесе — диңгезарты төбәкләр (ГваделупаМартиникаГвианаРеюньонМайотта). Франция төбәкләре юридик автономиягә ия түгел, ләкин аларның үз салымнарны гамәлгә кертү һәм бюджетны раслау хокукы бар.

27 төбәк 101 департаментка, 342 бүлегә һәм 4039 кантонга бүленә.

Шуннан тыш, Француз Җөмһүрияте составына 5 диңгезарты территория (Француз Полинезиясе, Уоллис һәм Футуна утраулары, Сен-Пьер һәм Микелон, Сен-Бартелеми, Сен-Мартен) һәм өч аерым статуслы территория (Яңа Каледония, Клиппертон, Француз Көньяк һәм Антарктик территорияләре) керә.

Мәдәният[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

  1. Accueil | Portail du Gouvernement
  2. Диңгез арты территорияләр белән
  3. Фәкать Аурупа өлеше.
  4. 4,0 4,1 Международный валютный фонд (апрель 2013)
  5. Human Development Report 2013. United Nations. 14 март 2013 көнне тикшерелгән.
  6. 1999 елга кадәр Франция франкы.
  7. Шулай ук .eu, Аурупа берлеге әгъзасы буларак

Калып:Link FA

Калып:Link FA Калып:Link FA Калып:Link FA Калып:Link GA Калып:Link GA Калып:Link GA Калып:Link GA