Кыргызстан

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Кыргызстан
кырг. Кыргыз Республикасы, рус. Киргизская Республика
Flag of Kyrgyzstan.svg Кыргызстан гербы
Байрак Илтамга
Кыргызстан милли һимны
Kyrgyzstan (orthographic projection).svg
Бәйсезлек көне 31 август 1991 (ССРБдан)
Рәсми телләр кыргыз (дәүләт теле),

рус (рәсми)[1][2][3]

Башкала Бишкәк
Эре шәһәрләр Бишкәк, Ош, Җәлал-Абад
Идарә итү формасы Парламент-президент җөмһүрияте
Президент
Премьер-министр
Жогорку Кенеш сипкеры
Алмазбек Атамбаев[4]
Жанторо Сатыбалдиев[5]
Асилбек Жээнбеков[6]
Дәүләт дине юк
Мәйдан
• Барлыгы
• су өслеге проценты
дөньяда 86-нчы
13,450 млрд.[7] км²
3,6
ТЭП (номинал)
  • Барлыгы (2012)
  • Кеше башына

6,473 млрд.[7] $
1 160[7] $
КПҮИ (2013) Green Arrow Up Darker.svg0,622[8] (125)
Акча берәмлеге кыргыз сомы
(KGS, код — 417)
Интернет домены .kg
ISO коды KG
ХОК коды KGZ
Телефон коды +996
Сәгать пояслары UTC+06:00

Координатлар: 41°16′00″ т. к. 74°59′00″ кч. о. / 41.26667° т. к. 74.98333° кч. о. / 41.26667; 74.98333 (G) (O)Кыргызстан (кырг. Кыргыз Республикасы), рәсми атамасы Кыргыз РеспубликасыУрта Азияның төньяк-көнчыгышындагы, нигездә Тянь-Шаньның көнбатыш һәм үзәк өлешендә урнашкан дәүләт.

Төньякта Казакстан, көнбатышта Үзбәкстан, көньяк-көнбатышта Таҗикстан, көньяк-көнчыгышта һәм көнчыгышта Кытай белән чиктәш.

Дәүләт төзелеше[үзгәртү]

  • Кыргызстан Җөмһүриятенең дәүләт төзелеше 2010 елның 27 июнендә кабул ителгән Конституция тарафыннан билгеләнә. Яңа Конституция Кыргызстанның дәүләт идарәсе рәвешен парламент җөмһүрияте буларак ачыклый. Парламент һәм премьер-министр Президентка караганда күбрәк хокукларга ия.
  • Җөмһүрият Парламенты – Жогорку Кенеш – дәүләт сәясәтен ачыклау һәм бик мөһим мәсьәләләрне чишәргә сәләтле, бер палаталы һәм фирка исемлекләре буенча 5 елга сайланучы 120 депутаттан тора.
  • 2010 елның 10 октябрендә яңа сайлаулар үтте, анда 5 фирка керде, төп көчләр – Атайорт фиркасендә.
  • Президент бөтенхалык сайлауларында 6 еллык мөддәткә, кире сайлану хокукыннан башка сайлана. Киләсе президент сайлаулары 2012 елда, күчеш периоды президенты Роза Отунбаева 2011 елның 31 декабрендә хокуклары юкка чыккач, булачак.
  • Хөкүмәт башлыгы – премьер министр, аны парламент билгели.

Дәүләти бәйрәмнәр[үзгәртү]

22 маенда — Кыргызстан Хәрби көчләр көне.

Географик мәгълүмат[үзгәртү]

Кыргыз Алатавы
Тянь-Шаньда Горький пигы
Соң-Күл янындагы көтүлек

Кыргызстанның диңгезгә чыгу юлы булмаган дәүләт. Территориясенең дүрттән өченнән артык өлешен таулар алып тора. Биеклеге 7439 м булган Җиңү тау түбәсе – илнең иң биек ноктасы.

Кыргызстан Тянь-Шань һәм Памир тау системаларында урнашкан. Җөмһүриятнең барлык территориясе 500 мдан югарыракта урнашкан. Яртысыннан артыгы 1000 мдан 3000 мга кадәр биеклектә һәм якынча өчтән бере – 3000 – 4000 м биеклектә.

Төньяк-көнчыгышта ярларында күпсанлы ял итү урыннары һәм туристик базалары булган Ысык-Көл дип аталучы тау күле урнашкан.

Идарә төзелеше[үзгәртү]

Кыргызстанда 7 өлкә, 40 район, 22 шәһәр, 429 авыл җирлеге бар.

Чуй өлкәсе[үзгәртү]

Эссек-Күл өлкәсе[үзгәртү]

Талас өлкәсе[үзгәртү]

Нарын өлкәсе[үзгәртү]

Җәлал-Абад өлкәсе[үзгәртү]

Ош өлкәсе[үзгәртү]

Баткән өлкәсе[үзгәртү]

Сәяси партиялар[үзгәртү]

Икътисад[үзгәртү]

Кыргызстан икътисадының өстенлеге – автоном авыл хуҗалыгында. Алтын һәм терекөмеш экспортка чыгарыла. Гидроэнергетик потенциалы бар.

Шулай ук проблемалары да бик күп: экономикасы Русиягә бик нык бәйле, хроник инфляция, СССРның соңгы елларында күзәтелгән икътисади төшү.

Халкы[үзгәртү]

Кыргызстанның демографик кәкресе

Кыргызстанның халык саны – 5,3 млн кеше (2009 елның апреле). 1960нчы елларга кадәрге халык саны миграция һәм авылдагы кыргыз, үзбәкләрнең һәм башка Урта Азия халыкларының табигый үсеше хисабына булса, 1970нче еллардан соң азая төшкән табигый үсешне рус һәм рус телле халыкларның күчеп килүе алмаштыра.

Халыкның 66,9 % кыргызлар, 14,14% үзбәкләр һәм 10,65% руслар, 8,31% калган халыклар.

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. Закон «О государственном языке Кыргызской Республики». Институт проблем информационного права. 10 июнь 2010 көнне тикшерелгән. 22 август 2011 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  2. Александр Шустов. Кыргызстан: русский язык как заложник «революции». Materik.ru (11 мая 2010). 10 июнь 2010 көнне тикшерелгән. 22 август 2011 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  3. Наталья Тимирбаева. Язык нашей страны. Вечерний Бишкек (Вторник, 9 октября, 2012). 1 ноябрь 2012 көнне тикшерелгән. 3 ноябрь 2012 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  4. Lenta.ru: Киргизия: Киргизию официально возглавил Алмаз Атамбаев
  5. Утверждён новый состав Правительства Киргизии во главе с Жонторо Сатыбалдиевым
  6. Киргизские парламентарии выбрали нового спикера
  7. 7,0 7,1 7,2 Международный Банк, World DataBank: World Development Indicators, версия от 27 ноября 2013 года
  8. Human Development Report 2013Калып:Deadlink. United Nations Development Programme (Калып:TranslateDate/tt). 14 март 2013 көнне тикшерелгән.