Кытай

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Кытай Халык Җөмһүрияте
трад. кыт. 中華人民共和國, гад. кыт. 中华人民共和国, пиньинь Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó
Flag of the People's Republic of China.svg Кытай гербы
Байрак Герб
Һимн: «Иреклеләр маршы»
CHN orthographic.svg
Нигезләнгән 1 октябрь 1949
Рәсми тел кытай
Башкала Пекин
Эре шәһәрләр Чунцин, Тяньцзинь, Шанхай, Пекин, Гуанчжоу
Идарә итү формасы Халык җөмһүрияте
КХҖ Рәисе,
ККП ҮК сәркатибе
КХҖ Рәисе урынбасары
Дәүләт Советы премьеры
Си Цзиньпин[1]
Ли Юаньчао[2]
Ли Кэцян[3]
Мәйдан
• Барлыгы
• су өслеге проценты
дөньяда 3-нче
9 596 960[4] км²
3,8
Халык саны
• Бәя (2013)
Халык тыгызлыгы

Green Arrow Up Darker.svg1 349 585 838[5] кеше (1-нче)
139,6 кеше/км²
ТЭП
  • Барлыгы
  • Кеше башына

7,318 трлн.[6]
 $
6,569[7] $
ТЭП (САМП)
  • Барлыгы
  • Кеше башына

12,383 трлн.[8] $
КПҮИ (2013) Калып:Рост 0,699[9] (урта) (101)
Акча берәмлеге юань (жэньминьби) (CNY, код — 156) [10]
Интернет домены .cn, .中国, .中國, .公司, .网络
ISO коды CN
ХОК коды CHN
Телефон коды +86
Сәгать поясы +8

Әлеге объектның координаталары: 32°48′00″т.к. 103°05′00″кч.о. / (G)Кытай Халык Җөмһүрияте (кыт. 中華人民共和國, гади. кыт. 中华人民共和国, пиньинь Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, кыскача КХҖ яки Кытайхалык саны буенча дөньяда беренче урында торучы Көнчыгыш Азиядә урнашкан дәүләт. Русия һәм Канададан соң территория буенча өченче урында.

1949нчы елда Кытай Халык Җөмһүриятен игълан иткәннән соң дәүләт белән Кытай Коммунистик Партиясы идарә итә.

Кытай 14 ил белән чиктәш: Әфганстан, Бутан, Мьянма (Бирма), Һиндстан, Казакстан, Кыргызстан, Лаос, Монголия, Непал, Пакистан (бәхәсле Кашмир регионында), КХДҖ, Русия, Таҗикстан һәм Вьетнам.

Кытай Конституциясы буенча Тайвань һәм аңа орынып торучы утраулар КХҖ составына керә. Чынлыкта бу территорияләр белән өлешчә танылган Кытай Җөмһүрияте идарә итә.

Тарих[үзгәртү]

Б.э.к. 21 гасырда Кытай борынгы җәмгыятьтән колбиләүчелек җәмгыятенә аяк баса. Б.э.к. 221 елны Циньшихуан Цин дәүләтен төзи, Кытай феодал җәмгыятькә аяк баса. Шуннан соң бик күп хаким династияләр берсен-берсе алыштыралар, алар арасында иң зурлары Хань, Тан, Сун, Юань, Мин һәм Цин. Шушы тарихи чорларда кытайлар колбиләүчелек һәм феодализм җәмгыяте культураларын тудыралар. Алар тудырган культуралар – бөтен кешелек дөньясы өчен горурлык. Борынгы Кытай культурасы казанышлары искитәрлек: Бөек Кытай дивары, бронза коелмалар, керамика, кәгазь, императорларның сарайлары, торак архитектурасы һ.б., һ.б. – бар да искиткеч казанышлар.

1949 елның 1 октябрендә Кытай Халык Республикасы игълан ителә, Кытай тарихи үсешнең яңа стадиясенә аяк баса.

1982 елның 29 апрелендә Кытай халык саны бер миллиардны узды.

Сәясәт[үзгәртү]

Административ бүленеш[үзгәртү]

Кытай 22 провинцияга бүленгән, Тайвань 23нче буларак санала. Шулай ук милли азчылыклар яшәүче 5 автоном район һәм үзәккә буйсынучы 4 шәһәр бар.

Географик мәгълүмат[үзгәртү]

Кытайның табигате гаҗәпләнерлек төрле. Аның төньяк-көнчыгышы — дала һәм калкулыклар, монда салкын кыш һәм корылыклы эссе җәй. Көнбатышка таба Бөек Кытай тигезлеге сузыла. Ул — халык иң күп яшәгән төбәк. Анда игенчелек нык үсешкән. Күп гасырлар элек булганча, иксез-чиксез далаларны иңләп көтү-көтү сарыклар, елкы өерләре, дөяләр йөри. Кытайның урта өлешендә бөек Янцзы елгасы хакимлек итә. Аннан көньякка табан йөзләрчә чакрым җирләрне дөге басулары били. Субтропик көньяк-көнчыгышта тау битләүләре ясалма сикәлтәләргә бүлгәләнгән һәм аларда чәй плантацияләре урнашкан. “Кытай камелиясе” дип аталган чәй хәзер бөтен дөньяда билгеле, ә илнең көньягында чәйне ике мең елдан күбрәк вакыт эчәләр. һәм, ниһаять, Кытайның көньяк-көнбатышы — ул мәһабәт Тибет таулары. Аларның биеклеге 5 мең метрга җитә. Борынгы заманнарда Такла-Макан чүле аша һәм Тарим елгасы буйлап Бөек ефәк юлы үткән.

Илнең 88 процент мәйданын таулар һәм калкулыклар били. Тибетны төньяктан Кунь-лунь, көнбатыштан — Каракорым, көньяктан — Һималай, көнчыгыштан Хэндуаньшань таулары каплап тора. Һинд, Брахмапутра һәм Меконг кебек бөек елгалар да башлангычын Тибеттан ала. Гомумән, илдә 1,6 мең елга бар. 370 күлнең, урта гасырларда ук үткәрелгән 1,8 мең чакрым озынлыктагы Бөек Кытай каналының хуҗалык өчен әһәмияте бик зур.[11]

Икътисад[үзгәртү]

Халык[үзгәртү]

Иң зур шәһәрләре – Чунцин, Шанхай, Ченду, Харбин, Тяньцзинь, Шиндзяджуан, Ухань, Циндао, Гуанджоу.

Кытай – күпмилләтле ил. Анда 56 милләт яши: хань, монгол, татар, хуэй, тибет, уйгыр, мяо, ийц, джуан, буитя, корея, маньджур, дунц, яотян һ.б. милләтләр. Хань (кытай) милләте – 92 процент. Барлык милләтләр дә, саннары күпме булуга карамастан, тигез хокуклы итеп санала.

Диннәрнең иң таралганнары – буддачылык, даосистлык, ислам, католиклык. Диннәр Конституция һәм закон ярдәмендә саклана.

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. Си Цзиньпин занял высший государственный пост в Китае, возглавив "пятое поколение" руководителей
  2. В Китае завершился процесс передачи власти новому "пятому поколению" руководителей страны
  3. Ли Кэцян возглавил правительство КНР
  4. Тайваньны, Һонконгны һәм Макаоны исәпләмичә.
    Атлас мира, обзорно-географический, ИПУ РАН, ООО «УНИИНТЕХ», Москва, 2004.
    Атлас мира, ПКО «Картография» федеральной службы геодезии и картографии России, Москва, 2005.
  5. Census.gov (2013). Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce. Archived from the original on 2013-05-09. Retrieved on 2013-05-09.
  6. GDP. World Bank. Archived from the original on 2013-02-15. Retrieved on October 9,2012.
  7. Data refer to the year 2013. IMF database, IMF.
  8. 8,0 8,1 World Economic Outlook Database: China. International Monetary Fund (October 2012). Archived from the original on 2013-02-15. Retrieved on 2 January 2013.
  9. Human Development Report 2013. United Nations Development Programme (2013). Archived from the original on 2013-08-13.
  10. Шулай ук һонконг доллары (Һонконгта) һәм Макао патакасы (Макаода).
  11. Бөек дәүләт, мәңгелек халык

Чыганаклар[үзгәртү]