Иран

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Иран Ислам Җөмһүрияте
جمهوری اسلامی ايران
Иран
Байрак Илтамга
Иран байрагы Иран гербы
Шигарь: «Бәйсезлек, Азатлык, Ислам Җөмһүрияте»
Ил көе: «سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ» «Сору́де мелли́я Ира́н»
Иран урнашуы
Нигезләнгән 1979 елның 1 апреле
Идарә итү формасы ислам җөмһүрияте
Рәсми тел фарсы
Башкала Тәһран
Эре шәһәрләр Тәһран, Мәшһәд, Кәрәҗ, Тәбриз, Шираз, Исфахан, Ахваз
Югары җитәкче Гали Хаменеи
Президент Мәхмүд Әхмәдинежад
Мәйдан
– Барлыгы
– % Су

1 648 000 км²
0,7%
Халык саны
– Барлыгы (2009)
– Тыгызлык

74 208 000 кеше
42 кеше/км²
Акча Иран риалы
Вакыт UTC +3:30
Пәрәвәз домены .ir
Телефон коды +98

Иран Ислам Җөмһүрияте (Иран, фар. جمهوری اسلامی ایرانҖомһури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н) — көньяк-көнбатыш Азиядә урнашкан дәүләт. Башкаласы - Тәһран шәһәре.

Көнбатышта Гыйрак белән, төньяк-көнбатышта Азәрбайҗан, Әрмәнстан, Төркия белән, төньякта Төрекмәнстан белән һәм көнчыгышта Әфганстан һәм Пакьстан белән чиктәш.

Төньяктан Иран Каспий диңгезе тарафыннан, көньякта исә Фарсы култыгы тарафыннан юыла.

Этимология[үзгәртү]

Тулырак мәкалә: Ахәменид дәүләте

Иранның бүгенге (фар. ايراﻥ) атамасы Erān сүзе аркылы авест. Airyāna сүзенә барып тоташа. авест. Airyāna сүзе исә борынгы арийләрның үзатамасыннан — «arya» сүзеннән килеп чыккан һәм сыйфат буларак алар яшәүче илне аңлата. Ягъни, «Арийләр иле» мәгънәсенә туры килә.

Иранлыларның үзатамасы — ирани.

География[үзгәртү]

Иран көньяк-көнбатыш Азияның урта көнчыгышында урынлашкан. Мәйданы (1648 мең км²), дөнья буенча унҗиденче урында тора. Азәрбайҗан белән 611 км аралыкта чикләшә.[1] Төньяк-көнбатшта Әрмәнстан белән (35 км), төньяк-көнчыгышта Төрекмәнстан белән (992 км) , көнчыгышта Пакъстан белән (909 км) һәм Әфганстан белән (936 км) , көнбатшта Төркия белән (499 км) һәм Ирак белән (1458 км) аралыкта чиктәш. Төньякта Каспий диңгезе, көньякта Гарәбстан диңгезенең Фарсы һәм Госман култыклары белән юыла.

Тарихы[үзгәртү]

Төп мәкалә: Иран тарихы

Иран дәүләтчелеге тарихы дөньяда иң борынгылардан исәпләнә. Гасырлар буена ил Көнчыгышта мөһим роль тота. Дарий I-че вакытында Фарсы империясе Юнанстаннан алып, Һинд океанына кадәр җәелеп яткан. Урта гасырларда да (XVII гасыр һәм XVIII гасыр) Иран бик көчле ил дип санылган. XIX гасыр ахырында ил ярым колониаль илгә әйләнгән. 1935 елдан исемен үзгәртеп — Иран булып киткән. 1979 елгы Ислам инкыйлабыннан соң, ислам республикасы исемен алган.

Борынгы Иран. Беренче дәүләт — Элам (кызыл төстә) һәм күрше халыклар — фарсылар, парфяннар, мидиялеләр, касситлар; Вавилония һәм Ассирия дәүләтләре.

Борынгы Иран тарихы[үзгәртү]

Төп мәкалә : Борынгы Иран тарихы
Төп мәкалә : Ахәменид дәүләте
Иран биләмәсендә тәүге халыкларның килеп утыруы бик борынга барып тоташа. Иран халыклары бу җирләрдә беренче халыклар буларак, безнең эрага кадәрге I гасырда ук билгеле. (Фарсы, Мидия, бактриялылар, парфяннар) кабиләләренең бер өлеше яссы таулыгының көнбатышта килеп урнашкан, ә киммерийлар, сарматлар, аланнар, белуҗлар Госман култыгы буена яр буйлап утырганнар.

Мөһим иран дәүләте буларак Мидия патшалыгы танылган, ул безнең эрага кадәрге VIII гасыр ахырында — VII гасыр башында нигезләнгән. Баш каласы булып Хамадан (Экбатана) булып торган. Алар тиз рәвештә көнбатыш һәм өлешчә көнчыгыш Иран өстендә контроль алганнар; вавилонлылар белән бергәләп Ассирия империясене тар-мар иткәннәр, Елга аралыгын һәм Урартуны буйсындырганнар, соңрак Әрмән тауларын басып алганнар.

Ахәменидләр[үзгәртү]

Төп мәкалә: Ахәменид дәүләте

Б. э. к. 553 елда яшь фарсы Аншан һәм Фарс патшасы Бөек Кир II (Ахәменидләр династиясе) мидиялеләргә каршы чыга. Кир Экбатананы яулап ала һәм үзен Фарсы һәм Мидия патшасы дип игълан итә. Шул вакытта Мидия патшасы Иштувегу әсирлеккә алына, соңрак ул бер җирле идарә башлыгы итеп билгеләнә. Бөек Кир II үзенең үлеменә хәтле (б. э. к. 529-сы ел) Ахәменидләр империясын буйсындыра, бөтен Көнчыгыш Азияне, Урта диңгездән һәм Анатолиядән алып Сырдарьягә хәтле басып ала. Кир безнең эрага кадәр 546-сы елда патшалыкның баш каласы Пасаргадка нигез сала. Аның улы Камбиз атасы биләмәсен Мисыр һәм Эфиопияга кадәр киңәйтә.

Ахәменид дәүләте чәчәк аткан чор

Камбиз вафатыннан соң аның варислары һәм якыннары арасыннан хакимияткә Дарий Гистасп килә. Дарий тиз рәвештә тәртип кертә башлый, һәм басып алу сәясәтен яңадан башлап җибәрә. Ахәменид дәүләте Балканга кадәр киңәя, көнчыгышта Һиндстанга кадәр барып җитә. Һәм шул вакыттагы иң көчле, куәтле дәүләткә әверелә. Ул илне эчке үзидарә берәмлекләргә бүлә. Хакимият сатрапияләргә бирелә, тик гаскәр сатрапларга буйсынмаганнар. Дарий шулай ук акча реформасын үткәрә, дарик акчасын кертә, сәүдә челтәре үсә.

Дарий зороастризм динен үз итә, аны дәүләт дине буларак кабул ителә. Шул ук вакытта басып алынган дәүләтләренең диннәренә тыныч карый.

Дарий I варислары эчке төзелешне боза башлаганнар. Сатрапияләр күбрәк мөстәкыйльлекне алганнар, ил таркала башлый. Шул шартларда Македония гаскәр җитәкчесе Искәндәр Зөлкарнәйн хәрби яулар башлый һәм б. э. к. 330 елда Ахәменид дәүләтен басып ала.

Парфия һәм Сасанидлар[үзгәртү]

Искәндәр Зөлкарнәйн вафатыннан соң (б. э. к. 323 ел аның империясы берничә дәүләткә бүленә. Хәзерге Иран биләмәсенең зур өлеше Селевкияга калган, әмма Парфия патшасы Митридат I селевикидларга каршы сугыш башлый һәм үз дәүләте эченә Персияне һәм Елга аралыгын кертә. Парфия һәм Борынгы Рим арасында Евфрат елгасы буенча чик билгеләнә. Әмма римлыләр шунда ук килешүне бозалар, әмма җиңеләләр. Җавап явында парфяннар бөтен Леваннтны һәм Анатолияны яулый, тик Марк Антоний аларны кире Ефратка чигендерә. Шуннан соң Парфия эчендә бер-бер артлы ватандашлар сугышлары башланып киткәннәр.

224 елда Ардашир Папакан, Фарсыдагы Хәер каласы башлыгы улы, Артабана IVсенең гаскәрен тар-мар итә һәм икенче Фарсы империясенә — Ираншахрга («Арийлар патшалыгы»на) — нигез сала. Баш каласы Фирүзабад итеп сайлана. Сасанидлар династиясе башлана.

Ак сөякләр һәм зороастрий руханилары йогынтысы көчәя. Башка диндәгеләргә карата эзәрлекләүләр башлана. Административ реформалар үткәрелә. Сасанидлар римлылар һәм Урта Азиянең күчмә халыкларына каршы көрәшне дәвам итәләр.

Хәсрәү I (531579) идарә иткән чорда актив экспансияләр башлана. Антиохия, 540 елда Мисыр басып алына. Шулай ук Гарәп ярымутравы яр буендагы өлкәләре, шул исәптә Йәмән яулана. Хәсрәү хәзерге Таҗикистан биләмәсендәге эфталитлар дәүләтен юкка чыгара. Хәсрәүнең хәрби уңышлыклары Иран мәдәниятеннең һәм сәүдәгәрлекнең чәчкә атуга китерә.

Хөсрәү I-нең оныгы Хөсрәү II (590628) Византия белән сугышны торгыза, әмма җиңү яулый алмый. Хәрби чыгымнар сәүдәдән килгән салым белән каплана, шуңа риза булмаган сәүдәгәрләр баш күтәрә. Күтәрелеш вакытында Хәсрәү җәзалап үтерелә. Аның оныгы, Йездигерд III (632651), Сасанидларның соңгы патшасы була. Византия белән сугыш тәмамланса да, дәүләт юкка чыгуын дәвам итә. Көньяктан фарсылар яңа дошманнары — гәрәпләр белән бәрелешә.

Гарәп һәм төрки һөҗүмнәре[үзгәртү]

Гарәпләр Сасанид Иранына һөҗүмнәр 632 елдан башлыйлар. 637 елгы Кадисия янындагы сугышта фарсы гаскәре җиңелә.

Гарәп һөҗүме 652 елга кадәр дәвам итә, нәтиҗәдә Фарсы иле Хәлифәткә кертелә. Гарәпләр Фарсы иленә исламны кертәләр. Исламлашкан Иран нык үсә башлый. Әдәбият, фәлсәфә, сәнгать, медицина бик үсә. Фарсы мәдәнияте исламның алтын гасыры өчен нигезе булып торган.

Сәясәт[үзгәртү]

Географик мәгълүмат[үзгәртү]

Административ бүленү[үзгәртү]

Төп шәһәрләр[үзгәртү]

Халык[үзгәртү]

Эре калалар[үзгәртү]


Икътисад[үзгәртү]

Мәдәният[үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]