Чыңгызхан

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Чыңгызхан

Тулы исеме Чингис хаан
Һөнәре гаскәр башлыгы, хаким
Туу датасы 1155 яки 1162
Үлем датасы 25 август 1227(1227-08-25)
Балалары Җүчи, Чагатай, Үгәдәй, Толуй

Чыңгыз яисә Чыңгызха́н (монг. Чингис хаан [tʃiŋɡɪs χaːŋ], үзисем – Темуджин, Темуҗин, tat.lat. Çıñğızxan) (1155 яки 1162 — 25 август, 1227)— Монголия hәм бөтен Урта Ауразия (шул заманда - Бөек Татарстан) кабиләләре hәм халыклары берләштергән, Урда патшалыгы, дөнья тарихында иң зур империясен яратучы hәм иң атаклы, беренче патша (хан, император). Хәзерге дөньядә Чыңгызың 50 000 000 тирәсе токымнары яшә, алар арасында - казакълар, татарлар, руслар, кытайлар, монголлар hәм башка халыкларың кешелере.

Үз гаскәрләре белән Чыңгызхан Кытай, Урта Азия җирләрен басып алган. Монгол империясен нигезли һәм аның беренче каһаны була.

Тормыш юлы[үзгәртү]

Тууы һәм егет чагы[үзгәртү]

Онон елгасы, Темуҗин туып үскән урыны

Темуҗин Монгол кәбиләсендә Бурхан Халдун тавы, Онон һәм Керулен елгалары эргәсендә, Монголиянең хәзерге башкаласы Улан-Батордан ерак түгел урынында туа. Аның туу вакыты анык түгел, төрле чыганакларда төрле даталар күрсәтелгән - Рашид-ад-Дин язылган Мэн-да бэй-лу китабы буенча, ул 1155 елда туган, «Юань дәүләтнең династияләре» 1162 ел билгеләнгән. Монгол тарих китабы буенча, ул кулында кан төерә белән туа, бу аның киләчәктә зур юлбашчы булыуына күрсәтә. Аның атасы Есугейтайчиут кабиләсе нойонларының берсе - һәм шулай итеп Оэлунның тәүге уллары була.

Эчке сугышлар - Даланы берләштерү[үзгәртү]

1200 тайчиут һәм меркит кабиләләренә каршы сугышкан.

1202 татарларга каршы канлы сугышны оештырган. Җиңгәннән соң Темуҗин бөтенесе татарларны юк итәргә боерган (тәгәрмәчкә түбәнрәк булган балалардан тыш). Шулай Темуҗин әтисенең үлеменә үч алган.

1203-1205 елда эчке сугышлар нәтиҗәсендә Темуҗин җиңеп бөтен даланы берләштергән.

1206 курултайда Темуҗин бөек хан Чыңгызхан итеп игълан ителгән.

1206 елда Яса кануннарын кабул иткән.

Буйсындыру сугышлары[үзгәртү]

Чыңгызхан тарафыннан буйсынган җирләр, 1227 ел

1207-1211 елда урман кабиләләренең җирләрен буйсындырган - Себер халыкларын, һәм аларны ясак түләткән.

1207 елда тангыт дәүләте - Си-Ся - буйсындырган, 1213 елда Кытай дәүләтен Цзинь һөҗүм иткән, 1214 елда төньяк Кытай өлешенә Шәндүнгә кадәр килеп җиткән.

1218 елда Урта Азиянең Җидесу җирләрен буйсындырган, 1223 кадәр бөтен Үзәк Азияне диярлек буйсындырган.

1223 елда Калка елгасында монголлар рус-кыпчак гаскәрен тар-мар иткән, соңрак Идел буе Болгары дәүләтенә юнәлгән, ләкин анда Сарык сугышында Чыңгыз хан һәм аның гаскәрләре җиңелгән, шулай итеп Идел болгарлары Чыңгызханның Көнбатыш һөҗүмен туктатканнар.

Үзәк Азиядән кайтканда 1227 елда Чыңгызхан үлгән. Күмелү урыны табылмаган әле.

Чыңгызханның уллары - Җүчи, Чагатай, Үгәдәй, Толуй - империянең варислары булып калганнар. Аның оныгы - Җүчинең улы - Бату хан Чыңгызханның буйсындыру сәясәтен көнбатышта дәвам иттергән.

Шулай ук карагыз[үзгәртү]

Әдәбият[үзгәртү]

  • Чингисхан // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.
  • Чингисхан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Ата-Мелик Джувейни. Чингисхан. История Завоевателя Мира = Genghis Khan: the history of the world conqueror / Перевод с текста Мирзы Мухаммеда Казвини на английский язык Дж. Э. Бойла, с предисловием и библиографией Д. О. Моргана. Перевод текста с английского на русский язык Е. Е. Харитоновой. — М.: «Издательский Дом МАГИСТР-ПРЕСС», 2004. — 690 с. — 2000 экз. — ISBN 5-89317-201-9
  • Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар») / Перевод Н. Ц. Мункуева. — М.: Наука, 1975.
  • Переводы из «Юань ши» (фрагменты) // Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ: ЛЮКС, 2005. — С. 432—525. — ISBN 5-17-027916-7.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.