Уфа
| Шәһәр
Уфа
|
.png)
Өфе (баш. Өфө) – Башкортстан республикасының башкаласы, Каридел белән Дим елгаларның Агыйдел елгасына кушыла торган урынында урнашкан.
2010 елдагы Бөтен Русия Исәпләүнең алдан санавы бунча, халык саны 1 062 300 кеше. Мәйдан — 707,93 км².
Эчтәлек |
География[үзгәртү]
Өфе шәһәре Агыйдел елгасының сул ягында, аңа Караидел һәм Дим елгалары кушылу төшендә урнашкан. Көнбатыштан көнчыгышка озынлыгы — 28 километр, төньяктан көньякка озынлыгы — 53 километр.[2]
| Уфадан эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)[3] | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ижау ~ 394 км Киров ~ 777 км |
Пермь ~ 522 км Сыктывкар ~ 1204 км |
Екатеринбург ~ 547 км Төмән ~ 808 км |
|||||||
| Самара ~ 463 км Мәскәү ~ 1355 км |
 |
Чиләбе ~ 417 км Омск ~ 1353 км |
|||||||
| Сарытау ~ 918 км Волгоград ~ 1311 км |
Ырынбур ~ 374 км Актүбә ~ 627 км |
Костанай ~ 732 км Астана ~ 1423 км |
|||||||
Климат[үзгәртү]
| Өфе климаты | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Күрсәткеч | Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| Абсолют максимум, °C | 5,8 | 9,2 | 14,3 | 30,9 | 36,2 | 38,3 | 38,6 | 38,5 | 33,4 | 26,8 | 14,7 | 5,0 | 38,6 |
| Уртача максимум, °C | −9,5 | −7,7 | −0,4 | 11,0 | 20,1 | 24,6 | 25,5 | 22,8 | 16,8 | 7,7 | −1,7 | −6,7 | 8,6 |
| Уртача температура, °C | −13,7 | −12,6 | −5,8 | 5,2 | 13,1 | 18,0 | 19,3 | 16,5 | 10,9 | 3,6 | −4,8 | −10,4 | 3,4 |
| Уртача минимум, °C | −18,5 | −17,8 | −11,2 | 0,2 | 6,6 | 11,8 | 13,5 | 11,0 | 6,2 | 0,3 | −8,1 | −14,6 | −1,6 |
| Абсолют минимум, °C | −48,5 | −43,5 | −34,4 | −29,7 | −9,7 | −1,2 | 1,4 | −0,6 | −6,8 | −25,6 | −35,1 | −45 | −48,5 |
| Явым-төшем нормасы, мм | 45 | 37 | 26 | 34 | 37 | 58 | 61 | 60 | 53 | 62 | 53 | 51 | 577 |
| Чыганак: Погода и климат | |||||||||||||
Тарих[үзгәртү]
1574 елның яз башында Агыйдел елгасы белән Каридел елгасы кушылган биек ярымутрауда Өфе шәһәренең нигез салына. Ул тулысынча хәзерге Дуслык монументы урнашылган Беренче май майданына туры килә. Аның майданы 1,2 гектар, стенасының озынлыгы 440 метр чамасы булган.
1586 елдан башлап Өфе шәһәре дип атала башлый. Шул ук елда Уфага укчылар отряды башында шәһәрнең беренче воеводасы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйның хатыны, Кабарда кенәзе Темрюкның кызы Марияның дусты була. Беренче воеводаның исем-шәрифләрен Михаил Ногай дип тә аңлаталар.
1708 елдан — Казан губернасы составында, 1728 елдан — Өфе провинциясе үзәге, 1744 елдан — Ырынбур губернасына беркетелгән, 1781 елдан — Өфе наместниклыгының үзәге, 1796 елдан — яңадан Ырынбур губернасы составында, 1802 елдан — гражданнар губернаторы резиденциясы һәм губерна учреждениелары булган губерна каласы, 1865 елдан — Уфа губернасы үзәге, 1922 елдан — Башкортстанның баш каласы.
Шәһәр районнары[үзгәртү]
Өфе — берничә аерым массивтан торган, 7 районлы мәдәни-сәяси-иҗтимагый үзәк. Калинин, Дим, Киров, Ленин, Октябрь, Орджоникидзе, Совет районнарында йөзләрчә милләт вәкилләре яши. Шулар арасында Октябрь районы — иң яше, ул 1977 елның 3 мартында «туган».
Халык[үзгәртү]
| 1811[4] | 1840[4] | 1856[4] | 1863[4] | 1897[5] | 1913[4] | 1926[4] | 1931[4] | 1939[4] | 1959[6] | 1970[7] | 1979[8] | 1989[9] | 2002[10] | 2010[11] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ~9 200 | ~16 500 | ~12 900 | ~16 500 | 49 275 | ~78 000 | ~97 700 | ~123 400 | ~250 000 | 546 878 | 770 905 | 969 289 | 1 082 052 | 1 042 437 | 1 062 300 |
Милли состав (2002): урыслар — 50,6%, татарлар — 28,0%, башкортлар — 14,7%, украиннар — 1,7%, чуашлар — 1,0%.[12]
Югары уку йортлары[үзгәртү]
Өфе шәһәренең уку йортлары 169 юнәлештә белгечләр әзерли. Әйдәүче югары уку йортлары — Башкортстан дәүләт университеты, Өфе дәүләт авиация техник университеты, Өфе дәүләт нефть-техник, медицина, педагогика университетлары республикада фәнни-педагогик кадрлар әзерләүче төп үзәкләр булып исәпләнәләр.
Транспорт[үзгәртү]
Автомобиль транспорты[үзгәртү]
Шәһәр аша М7 «Идел» (Мәскәү — Владимир — Нижгар — Чабаксар — Казан — Уфа), М5 «Урал» (Мәскәү — Рәзән — Пенза — Самара — Уфа — Чиләбе), Р314 (Уфа — Стәрлетамак — Ырынбур) автоюллар баралар.
Тимер юл транспорты[үзгәртү]
Моны да карагыз: Уфа (станция)
Тимер юл Өфегә 1886 елда килә.
Өфедә Куйбышев тимер юлының Башкорт бүлкчәсе идарәсе урнаша.
Танылган шәхесләр[үзгәртү]
- Сергей Аксаков (1791—1859) — рус язучысы.
Моны да карагыз[үзгәртү]
Искәрмәләр[үзгәртү]
- ↑ Халык саны 100 меңнән артык булган Русия шәһәрләре исемлеге
- ↑ http://www.ufacity.info/ufa/passport.php
- ↑ Расчет расстояний между городами. АвтоТрансИнфо. Retrieved on 2009-08-13.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 http://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/ufa/
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1583
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg2.php
- ↑ Өземтә китерү хатасы: Неверный тег
<ref>; для сносокgks.ruне указан текст - ↑ 2002 ел сан алу базасы
Чыганак[үзгәртү]
|
|
|
|---|---|
| Биография | Балачак · Җаек чоры · Казан чоры · Соңгы көннәр |
| Урыннар | Кушлавыч · Кырлай · Өчиле · Җаек · Казан · Уфа · Әстерхан · Гурьевка · Троицк · Санкт-Петербург · Түбән Новгород |
| Оешмалар | «Болгар» номерлары · «Казан» кунакханәсе · Шәрык клубы · «Мотыйгия» мәдрәсәсе · Клячкин шифаханәсе · |
| Газета-журналлар | «Аң» · «Әл-ислах» · «Әл-гасрел җәдит» · «Уклар» · «Фикер» ·«Ялт-Йолт» · «Яшен» · |
| Тукай иҗаты | Шигърият · Проза · Публицистика · Балалар әдәбияты · Халык әдәбияты · |
| Тукай иҗатын өйрәнүчеләр | Әхмәт Фәйзи · Хәсән Туфан · Сибгат Хәким · Ибраһим Нуруллин · Зәкия Рәсүлова ·Гөлзада Бәйрәмова · |
| Хәтер | Дәүләт бүләге · Дәүләт филармониясе · Район · Казанда Тукай урамы, мәйданы |
|
|
||
|---|---|---|
| 1 000 000 нан артык кеше | Мәскәү • Санкт-Петербург • Новосибирск • Екатеринбург • Түбән Новгород • Самара • Омск • Казан • Чиләбе • Тындагы Ростов • Уфа • Волгоград |  |
| 500 000 — 1 000 000 кеше | Пермь • Красноярск • Воронеж • Сарытау • Краснодар • Тольятти • Ижау • Сембер • Барнаул • Владивосток • Ярославль • Өркет • Төмән • Махачкала • Хабаровск • Новокузнецк • Ырынбур • Кемерово • Рәзән • Томск • Әстерхан • Пенза • Яр Чаллы • Липецк • Тула | |
| 250 000 — 500 000 кеше | Киров • Чабаксар • Калининград • Брянск • Курск • Иваново • Магнитогорск • Улан-Удэ • Тверь • Ставрополь • Түбән Тагил • Смоленск • Белгород • Архангельск | |
| Шәһәрләрнең халык саны 2010 халык исәбе буенча китерелгән. | ||
|
|
||
|---|---|---|
 |
Башкала: Уфа |  |
| Шәһәрләр: Агыйдел | Баймак | Бәләбәй | Белорет | Бөре | Благовещенск | Дәүләкән | Дүртөйле | Ишембай | Күмертау | Межгорье | Мәләвез | Нефтекама | Октябрьски | Салават | Сибай | Туймазы | Учалы | Стәрлетамак | Яңавыл | ||
| Районнар: Архангель | Аскын | Авыргазы | Әлшәй | Баймак | Бакалы | Балтач | Бәләбәй | Балакатай | Белорет | Бишбүләк | Бөре | Благовар | Благовещен | Борай | Бөрҗән | Бүздәк | Габҗәлил | Гафури | Дәүләкән | Дүртөйле | Дуван | Җылаер | Зиянчура | Иглин | Илеш | Ишембай | Кызыл Кама | Күгәрчен | Кушнарен | Куергазы | Калтасы | Караидел | Кырмыскалы | Кыйгы | Мәләвез | Мәчетле | Мишкә | Миякә | Нуриман | Чакмагыш | Салават | Тәтешле | Туймазы | Уфа | Учалы | Федоровка | Хәйбулла | Чишмә | Шаран | Стәрлебаш | Стәрлетамак | Яңавыл | Ярмәкәй | ||
| Башка мәкаләләр:: Административ-территориаль бүленеше | Байрак | Герб | Гимн | Халык | ||
