Уфа

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Шәһәр
Уфа
баш. Өфө
Ufa01.jpg
Байрак Герб
Байрак Герб
Ил Русия
Республика Башкортстан
Координаталар 54°44′0″ т. к. 55°58'0" кч. о. (G) (Я)
Эчке бүленеш 7 район
Башлык Ирек Ялалов
Нигезләнде 1574
Шәһәр  1586
Мәйдан 707 км²
Мәркәз биеклеге 150 м
Рәсми тел рус теле,
Халык саны Green Arrow Up Darker.svg 1 062 300[1] кеше (2010)
Халык тыгызлыгы 1466 кеше/км²
Агломерация Green Arrow Up Darker.svg 1 300 000
Милли состав татарлар, башкортлар, урыслар һ.б.
Дини состав мөселманнар, христианнар
Телефон коды +7 347
Почта индекслары 450000—450999
Рәсми сайт http://ufacity.info
Бүләкләр Октябрь Инкыйлабы ордены
Уфа (Россия)
Red pog.png
Уфа (Башкортостан)
Red pog.png

Уфа (баш. Өфө) – Башкортстан республикасының башкаласы, Караидел белән Дим елгаларның Агыйдел елгасына кушыла торган урынында урнашкан.

2010 елдагы Бөтен Русия Исәпләүнең алдан санавы буенча, халык саны 1 062 300 кеше. Мәйдан — 707,93 км².

География[үзгәртү]

Уфа шәһәре Агыйдел елгасының сул ягында, аңа Караидел һәм Дим елгалары кушылу төшендә урнашкан. Көнбатыштан көнчыгышка озынлыгы — 28 километр, төньяктан көньякка озынлыгы — 53 километр.[2]

Уфадан эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)[3]
Ижау ~ 394 км
Киров ~ 777 км
Пермь ~ 522 км
Сыктывкар ~ 1204 км
Екатеринбург ~ 547 км
Төмән ~ 808 км
Самар ~ 463 км
Мәскәү ~ 1355 км
Роза ветров
Чиләбе ~ 417 км
Омск ~ 1353 км
Сарытау ~ 918 км
Волгоград ~ 1311 км
Ырынбур ~ 374 км
Казакстан байрагы Актүбә ~ 627 км
Казакстан байрагы Костанай ~ 732 км
Казакстан байрагы Астана ~ 1423 км

Климат[үзгәртү]

Уфа климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 5,8 9,2 14,3 30,9 36,2 38,3 38,6 38,5 33,4 26,8 14,7 5,0 38,6
Уртача максимум, °C −9,5 −7,7 −0,4 11,0 20,1 24,6 25,5 22,8 16,8 7,7 −1,7 −6,7 8,6
Уртача температура, °C −13,7 −12,6 −5,8 5,2 13,1 18,0 19,3 16,5 10,9 3,6 −4,8 −10,4 3,4
Уртача минимум, °C −18,5 −17,8 −11,2 0,2 6,6 11,8 13,5 11,0 6,2 0,3 −8,1 −14,6 −1,6
Абсолют минимум, °C −48,5 −43,5 −34,4 −29,7 −9,7 −1,2 1,4 −0,6 −6,8 −25,6 −35,1 −45 −48,5
Явым-төшем нормасы, мм 45 37 26 34 37 58 61 60 53 62 53 51 577
Чыганак: Погода и климат

Сәгать поясы[үзгәртү]

Map of Russia - Yekaterinburg time zone.svg

Уфа халыкара стандарт буенча Yekaterinburg Time Zone (YEKT) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +6:00 гә тигез.

Тарих[үзгәртү]

Уфаның күренеше, 1910

1574 елның яз башында Агыйдел елгасы белән Каридел елгасы кушылган биек ярымутрауда Уфа шәһәренең нигез салына. Ул тулысынча хәзерге Дуслык монументы урнашылган Беренче май майданына туры килә. Аның майданы 1,2 гектар, стенасының озынлыгы 440 метр чамасы булган.

1586 елдан башлап Уфа шәһәре дип атала башлый. Шул ук елда Уфага укчылар отряды башында шәһәрнең беренче воеводасы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйның хатыны, Кабарда кенәзе Темрюкның кызы Марияның дусты була. Беренче воеводаның исем-шәрифләрен Михаил Ногай дип тә аңлаталар.

1708 елданКазан губернасы составында, 1728 елдан — Уфа провинциясе үзәге, 1744 елдан — Ырынбур губернасына беркетелгән, 1781 елдан — Уфа калгайлыгының үзәге, 1796 елдан — яңадан Ырынбур губернасы составында, 1802 елдан — гражданнар губернаторы резиденциясы һәм губерна учреждениелары булган губерна каласы, 1865 елданУфа губернасы үзәге, 1922 елданБашкортстанның баш каласы.

1918 елның 5 июлендә, Ватандашлар сугышы барышында, Уфа большевикларга каршы баш күтәргән чехословак корпусы өлешләре тарафыннан яуланган. Шәһәр Оештыручылар җыелышының әгъзалары комитәте контроленә күчте. Шул ук елның 8-23 сентябрендә биредә Уфа дәүләт киңәшмәсе (большевикларга каршы хөкүмәтләрнең, фиркаләрнең, казак гаскәрләренең һәм җирле үзидарәләр форумы) үткәрелгән. 23 сентябрьдә биредә Вакытлы бөтенрусия хөкүмәте (шулай ук «Уфа директориясе» исеме астында таныш) игълан ителә. Ул шәһәрдә 9 октябренә кадәр урнашкан, шуннан соң Омскига күчте. Декабрь аенда шәһәргә Кызыл Гаскәре өлешләре керәләр. 1919 елның 13 мартында шәһәр Колчак гаскәре тарафыннан алына, әмма 9 июнендә үк Кызыл Гаскәре аны кире ала.

ХХ гасырның 20-30 елларда шәһәр зур үсешне кичерә, тулаем сәнәгый продукциясе 16 тапкырга арткан. Сугышкача елларда Уфа сәнәгый комбинаты, Уфа моторлар төзү заводы, ТЭЦ, һәм нефть эшкәрт заводлары сафка басканнар.

Бөек Ватан сугышы вакытында шәһәргә дистәләрчә сәнәгый ширкәт, дәүләт оешма, кайбер фәнни-тикшеренү институтлар, Коминтерн хезмәткәрләре, Украина язучылары эвакуацияләнгәннәр.

1944 елда Уфаның Сталин районы шәһәр составыннан чыгарылган һәм Черниковск шәһәренә үзгәртеп корылган. 1956 елда ул яңадан Уфа составына кергән.

1974 елда шәһәр Октябрь Инкыйлабы ордены белән бүләкләнде.

Шәһәр районнары[үзгәртү]

Уфа — берничә аерым массивтан торган, 7 районлы мәдәни-сәяси-иҗтимагый үзәк. Калинин, Дим, Киров, Ленин, Октябрь, Орджоникидзе, Совет районнарында йөзләрчә милләт вәкилләре яши. Шулар арасында Октябрь районы — иң яше, ул 1977 елның 3 мартында «туган».

Халык[үзгәртү]

1811[4] 1840[4] 1856[4] 1863[4] 1897[5] 1913[4] 1926[4] 1931[4] 1939[4] 1959[6] 1970[7] 1979[8] 1989[9] 2002[10] 2010[11]
~9 200 ~16 500 ~12 900 ~16 500 49 275 ~78 000 ~97 700 ~123 400 ~250 000 546 878 770 905 969 289 1 082 052 1 042 437 1 062 300

Милли состав (2002): урыслар — 50,6%, татарлар — 28,0%, башкортлар — 14,7%, украиннар — 1,7%, чуашлар — 1,0%.[12]

Халык саны
1650[13] 1718[13] 1811[13] 1840[13] 1856[14] 1863[14] 1865[13] 1879[13]
700 5600 9200 16 500 12 900 16 500 20 100 23 200
1886[13] 1897[15] 1913[13] 1914[14] 1916[13] 1920[13] 1923[13] 1926[15]
27 000 49 275 100 700 99 900 112 700 92 800 85 300 98 537
1931[13] 1939[13] 1945[13] 1956[16] 1959[17] 1962[14] 1967[14] 1970[18]
125 000 250 000 264 800 265 000 546 878 610 000 704 000 770 905
1973[14] 1976[14] 1979[19] 1982[14] 1986[14] 1989[20] 1992[14] 1996[14]
844 000 924 000 969 289 1 023 000 1 077 000 1 082 052 1 097 200 1 096 400
1998[14] 2000[14] 2001[14] 2002[15] 2003[13] 2004[13] 2005[13] 2006[13]
1 086 300 1 091 200 1 091 100 1 049 479 1 043 306 1 040 623 1 036 026 1 029 616
2007[13] 2008[13] 2009[13] 2010[21] 2011[13] 2012[22] 2013[23] 2014[24]
1 022 575 1 021 458 1 024 842 1 062 319 1 065 602 1 072 291 1 077 719 1 096 702
250 000
500 000
750 000
1 000 000
1 250 000
1 500 000
1811
1879
1916
1939
1967
1982
1998
2004
2009
2014

Югары уку йортлары[үзгәртү]

Уфа шәһәренең уку йортлары 169 юнәлештә белгечләр әзерли. Әйдәүче югары уку йортлары — Башкортстан дәүләт университеты, Уфа дәүләт авиация техник университеты, Уфа дәүләт нефть-техник, медицина, педагогика университетлары республикада фәнни-педагогик кадрлар әзерләүче төп үзәкләр булып исәпләнәләр.

Транспорт[үзгәртү]

Автомобиль транспорты[үзгәртү]

Шәһәр аша М7 «Идел» «Идел» (МәскәүВладимирНижгарЧабаксарКазан — Уфа), М5 «Урал» «Урал» (МәскәүРәзәнПензаСамар — Уфа — Чиләбе), Р314 (Уфа — СтәрлетамакЫрынбур) автоюллар баралар.

Тимер юл транспорты[үзгәртү]

Моны да карагыз: Уфа (станция)

Тимер юл Уфага 1886 елда килә.

Уфада Куйбышев тимер юлының Башкорт бүлекчәсе идарәсе урнаша.

Танылган шәхесләр[үзгәртү]

Галерея[үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. Халык саны 100 меңнән артык булган Русия шәһәрләре исемлеге
  2. http://www.ufacity.info/ufa/passport.php
  3. Расчет расстояний между городами. АвтоТрансИнфо. 13 август 2009 көнне тикшерелгән.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 http://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/ufa/
  5. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1583
  6. 1959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  7. 1970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  8. 1979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  9. 1989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  10. 2002 елгы Бөтенрусия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  11. Өземтә китерү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок gks.ru не указан текст
  12. 2002 ел сан алу базасы
  13. 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 13,13 13,14 13,15 13,16 13,17 13,18 13,19 13,20 13,21 Подготовка к проведению всероссийской переписи населения на территории городского округа г. Уфа
  14. 14,00 14,01 14,02 14,03 14,04 14,05 14,06 14,07 14,08 14,09 14,10 14,11 14,12 14,13 «Минем шәһәр» халык энциклопедиясе. Уфа. 9 октябрь 2013 көнне тикшерелгән. 9 октябрь 2013 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  15. 15,0 15,1 15,2 Расселение народов Исторического Башкортостана
  16. 1956 елда ССРБ халык хуҗалыгы (Статистик җыентык). Дәүләт статистика нәшрияты. Мәскәү. 1956. 26 октябрь 2013 көнне тикшерелгән. 26 октябрь 2013 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  17. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу(рус.). Демоскоп Weekly. 25 сентябрь 2013 көнне тикшерелгән. 28 апрель 2013 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  18. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.(рус.). Демоскоп Weekly. 25 сентябрь 2013 көнне тикшерелгән. 28 апрель 2013 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  19. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.(рус.). Демоскоп Weekly. 25 сентябрь 2013 көнне тикшерелгән. 28 апрель 2013 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  20. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. 22 август 2011 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  21. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населенным пунктам Республики Башкортостан. 20 август 2014 көнне тикшерелгән. 20 август 2014 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  22. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. 31 май 2014 көнне тикшерелгән. 31 май 2014 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  23. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). 16 ноябрь 2013 көнне тикшерелгән. 16 ноябрь 2013 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  24. 2014 елның 1 гыйнварына Русия Федерациясенең муниципаль берәмлекләр буенча халык саны. 2 август 2014 көнне тикшерелгән. 2 август 2014 көнне төп чыганагыннан архивланган.

Чыганак[үзгәртү]