Чистай

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

шәһәр (1781 елдан)
Чистай
Байрак Герб
Байрак Герб
Ил Русия
Республика Татарстан
Муниципаль район Чистай районы
Координаталар 55°22′00″ т. к. 50°38'00" кч. о. (G)
Нигезләнде XVIII гасыр
Халык саны 60 703 кеше (2010)
Сәгать кушагы UTC+4
Телефон коды +7 84342
Почта индексы 422980
Автомобиль коды 16, 116
Рәсми сайт ссылка
Чистай (Россия)
Red pog.png
Чистай (Татарстан)
Red pog.png

Чистай (лат. тат. Çistay, рус. Чистополь) — Татарстан Республикасының үзәк өлешендәге шәһәр, Кама елгасының сул ярында урнашкан. Норлат тимер юлы станциясеннән төньякка 125 км ераклыкта урнашкан (Сембер-Уфа юлы).

Казаннан 144 км. Автомобиль юллары үзәге. Аэропортлы шәһәр. Мәйданы 16,8 км². Халык саны 60 703 (2010).

Тарих[үзгәртү]

XVIII гасыр башында Архангельск бистәсенең Чистое Поле авылы барлыкка килә. 1781 елда Казан өязенең шәһәр статусын һәм хәзерге Чистай исемен ала. 1920-30 елларда – кантон, 1930 елдан башлап Чистай районы үзәге була.

Чистай шәһәренең һәм районының мәдәни мирасы уникаль – биредә 144 мәдәни мирас объекты, 250 археология һәйкәле бар, А.М.Бутлеров, В.М.Мол чанов, Б.Л.Пастернак, А.А.Фадеев, К.А.Фе дин, Л.М.Леонов, В.Ф.Боков, М.В.Исаковский, Е.А.Долматовский, К.А.Тренев исемнәре шәһәр тарихына язылган. Чистайны «Мәдәни Афина» дип атаулары юкка түгел. Бөек Ватан сугышы елларында бирегә 200дән артык язучы һәм мәдәният эшлеклесе эвакуацияләнеп, совет язучылары берлеге ачылган. Чистайдагы Әдәби фонд интернатында 500ләп язучы баласы, шул исәптән Т.Гайдар, А.Баталовлар яшәгән.

19521953 елларда ТАССРның Чистай өлкәсе үзәге булып торган.

Халык[үзгәртү]

1840[1] 1856[2] 1897[3] 1913[2] 1926[2] 1939[2] 1959[4] 1970[5] 1979[6] 1989[7] 2002[8] 2010
6 805 ~9 900 20 104 ~30 800 ~18 000 ~32 000 51 864 60 005 64 285 65 468 63 029 60 703

Милли состав (2002): татарлар — 32,8%, руслар — 62,6%, чуашлар — 2,3%.[9]

Сәнәгать[үзгәртү]

  • "Восток" сәгате заводы
  • суднолар ремонтлау заводы
  • "Автоспецоборудование" заводы
  • автомобильләр ремонтлау заводы
  • "Вектор" конструктор-технология бюросы
  • агач эшкәртү комбинаты
  • җиһаз фабрикасы
  • тегү фабрикасы
  • трикотаж фабрикасы
  • аяк киеме фабрикасы
  • аракы-шәрәб заводы
  • кондитер фабрикасы
  • балык заводы
  • ит комбинаы
  • сөт комбинаты
  • ипи заводы

Мәгариф[үзгәртү]

Мәдәният[үзгәртү]

  • "Чистай өяз шәһәре" музее
  • сәгать заводы тарихы музее
  • Б.Л. Пастернак музее
  • халык театры

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи, 1840
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/chistopolj/index.html
  3. Населенныя места Россійской имперіи въ 500 и болѣе жителей, Санкт-Петербург, 1905
  4. 1959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  5. 1970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  6. 1979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  7. 1989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  8. 2002 елгы Бөтенрусия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  9. 2002 ел сан алу базасы

Сылтамалар[үзгәртү]