Сембер
|
Сембер
|
Сембер (рус. Ульяновск, чуаш. Чĕмпĕр, эрз. Ульянонь ош) — Рәсәйдәге шәһәр, Сембер өлкәсе администрациясе үзәге. Бу шәһәр Идел яры буенда урнашкан. Хәзерге шәһәр башлыгы — Беспалова Марина Павел кызы.
Халык саны — 613 793 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 637 288 кеше (2010).[1]
Эчтәлек |
Исеме [үзгәртү]
Шәһәрнең беренче исеме, Сембер Болгар кенәзе артыннан бирелә. Шуңа күрә ул урысча да Синбирск, аннары Симбирск булып тора. 1924 елда ул Ульянов-Ленин артыннан Ульяновск дип аталган.
География [үзгәртү]
Шәhәр Идел елганың сул ягында, Мәскәүдән 890 километр көчыгыштарак урнашкан. Муниципаль берәмлек буларак Новоульяновск шәһәр округы, Чардаклы һәм Сембер районнары белән чикләнә.
Куйбышев тимер юлының Ульяновск станциясе. Шәһәр аша А151 (Сембер — Чуел — М7 автоюлы), Р178 (Саранск — Сембер — Мәләкәс — Самара), Р228 (Сембер — Сызрань — Сарытау — Волгоград), Р241 (Сембер — Буа — Казан) автоюллар баралар.
| Сембердән эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча) | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Нижгар ~ 482 км Вологда ~ 1042 км Санкт-Петербург ~ 1639 км |
Чабаксар ~ 246 км Йошкар-Ола ~ 336 км Киров ~ 629 км |
Казан ~ 267 км Ижау ~ 587 км Пермь ~ 868 км |
|||||||
| Саранск ~ 230 км Мәскәү ~ 903 км Смоленск ~ 1327 км |
 |
Мәләкәс ~ 85 км Уфа ~ 578 км Чиләбе ~ 975 км |
|||||||
| Пенза ~ 315 км Воронеж ~ 856 км Сочи ~ 1855 км |
Сарытау ~ 446 км Әстерхан ~ 1272 км Махачкала ~ 1685 км |
Тольятти ~ 184 км Самара ~ 242 км Ырынбур ~ 627 км |
|||||||
Климат [үзгәртү]
- Елның урта температурасы — +5,0 °C
- Елның урта җил тизлеге — 3,9 м/с
- Елның урта һава дымлылыгы — 74%
| Сембер климаты | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Күрсәткеч | Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
| Абсолют максимум, °C | 5,6 | 4,5 | 16,5 | 30 | 36,2 | 37,5 | 38,9 | 39,3 | 33,9 | 26,0 | 14,3 | 7,8 | 39,3 |
| Уртача максимум, °C | −6,5 | −6,3 | 0,6 | 12,0 | 20,2 | 24,5 | 26,3 | 24,3 | 18,1 | 9,6 | 0,4 | −5,3 | 9,8 |
| Уртача температура, °C | −9,8 | −10,4 | −3,9 | 6,1 | 13,6 | 18,3 | 20,2 | 18,0 | 12,4 | 5,3 | −2,4 | −8,4 | 4,9 |
| Уртача минимум, °C | −13,3 | −14,1 | −7,9 | 1,1 | 7,4 | 12,4 | 14,5 | 12,5 | 7,7 | 1,9 | −4,9 | −11,4 | 0,5 |
| Абсолют минимум, °C | −38 | −40 | −32,8 | −20 | −6,5 | −2,2 | 3,8 | −1 | −4,9 | −18,9 | −29,2 | −38 | −40 |
| Явым-төшем нормасы, мм | 31 | 24 | 24 | 30 | 39 | 63 | 60 | 48 | 49 | 40 | 32 | 30 | 470 |
Тарих [үзгәртү]
Сембер крепостена Хитрово Богдан Матвей улы 1648 елда нигез салган.
1670 елның октябрендә Семберне Степан Разин гаскәрләре чолганышка алганнар, ләкин җиңеләләр; Степан Разин үзе дә яралана.
1774 елда Сембер острогында Емельян Пугачёв ябып тотылган.
1708—1717 һәм 1728—1780 елларда — Казан губернасы составында, 1737 елдан аның Сембер провинциясе үзәге, 1780 елдан — Сембер наместниклыгы үзәге,1796 елдан — Сембер губернасы үзәге.
XIX гасырда — Идел буендагы икмәк, балык, терлек һәм урман сәүдәсе эре үзәкләреннән берсе. 1790-елларда Сембердә беренче театры ачыла, 1840-елларда театр училищесы.
1856 елда Сембер шәһәрендә 26 чиркәү, 2613 йорт һәм 677 лавка (кибет) булган. 1890-елларда тимер юл Семберне Инза белән, ә XX гасыр башында — Бөгелмә белән тоташтырыла.
1918 елның июньдә Сембер акгвардиячеләр һәм чехословаклар тарафыннан басып алына. Шул ук елның сентябрьдагы Сембер операциясе нәтиҗәсендә азат ителә.
1924 елда Владимир Ульянов-Ленин хөрмәтенә Сембергә Ульяновск исеме бирелә. 1928 елдан — Урта Идел өлкәсе (1929 елдан — крае) составында, 1936 елдан — Куйбышев өлкәсе үзәге.
1943 елдан Ульяновск өлкәсе үзәге булып тора.
Халык [үзгәртү]
| 1811[2] | 1840[2] | 1856[2] | 1897[3] | 1914[2] | 1926[2] | 1931[2] | 1939[2] | 1959[4] | 1970[5] | 1979[6] | 1989[7] | 2002[8] | 2010[9] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ~13 300 | ~17 700 | ~26 500 | 41 684 | ~55 200 | ~68 700 | ~68 900 | ~103 800 | 205 942 | 351 085 | 463 964 | 625 155 | 635 947 | 613 793 |
Милли состав (2002): руслар — 76,0%, татарлар — 10,7%, чуашлар — 7,3%, мордва — 1,4%, украиннар — 1,4%.[10]
Административ бүленеш [үзгәртү]
Шәһәр 4 районларына бүленә:
Ленин районы — шәһәрнең иң иске районы. Ул Идел һәм Зөя арасының төньягында ята вә гадәт буенча Үзәккә һәм Төньякка бүленә.
Кардәш шәһәрләр [үзгәртү]
Оснабрүк, Алмания- Крефелд, Алмания
Мэйкон, АКШ
Гүмрү, Әрмәнстан
Шынҗэн, Кытай- Оклахома-Сити, АКШ
Саранск, Русия- Жуковский, Русия
Шәһәрдә туганнар [үзгәртү]
- Владимир Ленин (1870 — 1924) — Русия империясе һәм ССРБ сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, революционер, ССРБ нигезләүчесе.
- Александр Керенский (1881 — 1970) — Русия сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, Вакытлы хөкүмәте министр-рәисе.
 |
Викиҗыентыкта? Category:Ulyanovsk |
|---|
Искәрмәләр [үзгәртү]
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 http://www.mojgorod.ru/uljanov_obl/uljanovsk/index.html
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1358
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg2.php
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
- ↑ 2002 ел сан алу базасы
|
|
||
|---|---|---|
| 1 000 000нан артык кеше | Мәскәү • Санкт-Петербург • Новосибирск • Екатеринбург • Түбән Новгород • Самара • Омск • Казан • Чиләбе • Тындагы Ростов • Уфа • Волгоград |  |
| 500 000 — 1 000 000 кеше | Пермь • Красноярск • Воронеж • Сарытау • Краснодар • Тольятти • Ижау • Сембер • Барнаул • Владивосток • Ярославль • Өркет • Төмән • Махачкала • Хабаровск • Новокузнецк • Ырынбур • Кемерово • Рәзән • Томск • Әстерхан • Пенза • Яр Чаллы • Липецк • Тула | |
| 250 000 — 500 000 кеше | Киров • Чабаксар • Калининград • Брянск • Курск • Иваново • Магнитогорск • Улан-Удэ • Тверь • Ставрополь • Түбән Тагил • Смоленск • Белгород • Архангельск | |
| Шәһәрләрнең халык саны 2010 халык исәбе буенча китерелгән. | ||
|
|
||
|---|---|---|
 |
Шәһәрләр: Сембер | Барыш | Инза | Мәләкәс | Новоульяновск | Сенгилей
Районнар: Базарлы Сызган районы | Барыш районы | Вешкайма районы | Инза районы | Иске Кулаткы районы | Иске Майна районы | Карсун районы | Кузоватово районы | Майна районы | Мәләкәс районы | Николаевка районы | Павловка районы | Радищев районы | Сенгилей районы | Сурск районы | Тирәнкүл районы | Ульяновск районы | Чардаклы районы | Чынлы районы | Яңа Малыклы районы | Яңа Спас районы |
 |
