Сембер өлкәсе

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Русия Федерациясе субъекты
Сембер өлкәсе
Ульяновская область
Flag of Ulyanovsk Oblast.png Coat of Arms of Ulyanovsk Oblast.png
Байрак Герб

Ulyanovsk in Russia.svg

Башкала

Сембер

Мәйдан

59-нче

- Барлыгы

- Су

37 181 км² [1]

5,4%

Халык саны

38-нче

- Барлыгы

- Халык тыгызлыгы

1 292 799 кеше (2010)[2]

34,8 кеше/км²

Тулаем региональ продукт

49-нче

- Барлык, агымдагы бәядә

- Кеше башына

174,7 млрд. сум [3] (2010)

115,5 мең сум

Федераль округы

Идел буе

Икътисади районы

Идел буе

Рәсми тел(ләр)

рус теле

Губернатор (Хөкүмәт Рәисе)

Сергей Морозов

Хөкүмәт Рәисенең беренче урынбасары

Владимир Козин

РФ субъекты коды

73

Сәгать поясы

MSK (UTC+4)

Бүләкләр:

Leninorder.svg

Сембе́р өлкәсе́ (рус. Ульяновская область) – Рәсәй Федерациясенең Аурупа өлешендәге субъекты. Идел буе федераль округына керә.

Өлкә үзәге – Сембер каласы.

География[үзгәртү]

Чиктәшлек[үзгәртү]

Як Рәсәй субъекты
Төньяк Татарстан
Чуаш республикасы
Көнчыгыш Самара өлкәсе
Көньяк Сарытау өлкәсе
Көнбатыш Мордовия республикасы
Пенза өлкәсе

Ульяновск өлкәсе Русия Аурупа өлешенең Көньяк-көнбатыш өлешендә урнаша. Идел өлкә территорияне калку Уңъяк ярына һәм иңкү Сулъяк ярына бүлә.

Климат[үзгәртү]

Климат — уртача континенталь; гыйнварның урта температурасы — -13 °С, июльнең урта температурасы — +19 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 300-500 мм.

Гидрография[үзгәртү]

Төп елгалар: Идел (Куйбышев сусаклагычы, көньягында — Сарытау сусаклагычы), Сыры, Зөя, Олы Чирмешән.

Туфраклар, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы[үзгәртү]

Туфраклар — күбесенчә кара туфраклар. Өлкәс күбесенчә урманлы дала зонасында урнаша. Урманнар территориянең 25% өлешне биләп торалар.

Хайваннар дөньясы: поши, тиен, сусар, ак куян, һ.б.

Тарих[үзгәртү]

Map of Simbirski.jpg

VIIIIX гасырларда хәзерге Ульяновск өлкәсе территориясе Идел буе Болгары составына керә. XIV гасырның ахырында — XV гасыр башында, Тамерлан һөҗүменнән, хәзерге Ульяновск өлкәсе территорияләр җирләр ташландырылылар. XV гасырда бу җирләр Казан ханлыгы составына, XVI гасырда Русия составына керәләр.

1640-елларда Карсун-Сембер засека сызыгы төзелә.

1780 елда Сембер наместниклыгы, 1796 елда ул Сембер губернасына үзгәртеп корыла.

1924 елда Сембер шәһәренә Ульяновск исеме кушыла, губернага да Ульяновск губернасы исеме кушыла. 1928 елда Ульяновск губернасы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Урта Идел өлкәсе (1929 елданУрта Идел крае, 1935 елданКуйбышев крае, 1936 елданКуйбышев өлкәсе) составына кертелә.

1943 елда Куйбышев һәм Пенза өлкәсе районнарыннан Ульяновск өлкәсе оештырыла.

Халык[үзгәртү]

Милли состав[үзгәртү]

Халык 1959[4] 1970[5] 1979[6] 1989[7] 2002[8] 2010
К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  % К. с.  %
руслар 868 559 77,7% 930 882 76,0% 948 482 74,8% 1 016 815 72,8% 1 004 588 72,6% 901 272 73,6%
татарлар 96 918 8,7% 122 409 10,0% 134 765 10,6% 159 093 11,4% 168 766 12,2% 149 873 12,2%
чуашлар 59 682 5,3% 78 062 6,4% 92 394 7,3% 116 539 8,3% 111 316 8,0% 94 970 7,8%
мордва 73 017 6,5% 69 644 5,7% 64 016 5,0% 61 061 4,4% 50 229 3,6% 38 977 3,2%
башкалар 19 183 1,7% 23 751 1,9% 28 108 2,2% 42 685 3,1% 47 912 3,5% 39 817 3,3%
барлык 1 117 359 100,0% 1 224 748 100,0% 1 2677 65 100,0% 1 396 193 100,0% 1 382 811 100,0% 1 292 799 100,0%

Торак пунктлар[үзгәртү]

Сембер өлкәсе торак пунктлары

Ульяновск.jpg
Сембер
Мәләкәс, вокзал
Мәләкәс

Шәһәр Халык саны Шәһәр Халык саны

Inza town.JPG
Инза
Y5iHjU-Q2Ks.jpg
Ишәй

1 Сембер 613 793 11 Майна 7 109
2 Мәләкәс 122 549 12 Сенгилей 6 959
3 Инза 18 547 13 Сурское 6 852
4 Барыш 17 149 14 Вешкайма 6 620
5 Новоульяновск 16 032 15 Иске Майна 6 520
6 Чардаклы 11 437 16 Николаевка 6 385
7 Новоспасское 11 075 17 Мулловка 6 166
8 Ишәй 10 380 18 Яңа Майна 5 946
9 Кузоватово 8 025 19 Базарлы Сызган 5 715
10 Карсун 7 748 20 Иске Кулаткы 5 685
2010 елның җанисәбе буенча


Административ-территориаль бүленеш[үзгәртү]

Raions of Ulyanovsk Oblast.png

Ульяновск өлкәсендә 21 район. Районнар исемлеге

  1. Базарлы Сызган районы
  2. Барыш районы
  3. Вешкайма районы
  4. Инза районы
  5. Карсун районы
  6. Кузоватово районы
  7. Майна районы
  8. Мәләкәс районы
  9. Николаевка районы
  10. Яңа Малыклы районы
  11. Яңа Спас районы
  12. Павловка районы
  13. Радищев районы
  14. Сенгилей районы
  15. Кулатка районы
  16. Иске Майна районы
  17. Сурск районы
  18. Тирәнкүл районы
  19. Ульяновск районы
  20. Чынлы районы
  21. Чардаклы районы

Икътисад[үзгәртү]

Сәнәгать[үзгәртү]

Специализациянең төп тармагы — машиналар төзү (авиация төзү, приборлар төзү, станоклар төзү, автомобильләр төзү) (сәнәгый җитештерүнең күләменнән 56 процент өлеше). Сәнәгый җитештерүнең күләменнән 80% өлеше Сембердә һәм Мәләкәстә тупланган. Ульяновск өлкәсендә Русия автобусларның 95% һәм йөк автомобильләрнең 10% өлеше җитештерелә. 1941 елда, Мәскәүдән эвакуацияләнгән ЗИЛ заводы нигезендә Ульяновск автомобиль заводы барлыкка килә. Шулай ук Сембердә «Авиастар-СП» авиация заводы (Ан-124 «Руслан» һәм Ту-204 самолётлар җитештерү) урнаша. Хәрби-сәнәгать комплексына Ульяновск механика заводы керә.

Сенгилей һәм Новоульяновск шәһәрлерендә цемент заводлары урнашалар. Мәләкәстә автоагрегатлар заводы урнаша.

Авыл хуҗалыгы[үзгәртү]

Авыл хуҗалыгының төп тармагы — ит-сөт терлекчелеге. Шулай ук дуңгызчылык, сарыкчылык да бар.

Транспорт[үзгәртү]

Авиация транспорты[үзгәртү]

  • «Ульяновск-Восточный» халыкара аэропорты

Автомобиль транспорты[үзгәртү]

Федераль һәм региональ әһәмиятле автоюлларның гомуми озынлыгы — 4904,5 км, шул исәптә федераль автоюллар озынлыгы — 431,7 км, регион автоюллар озынлыгы — 4472,8 км. Өлкәнең көньяк өлешне М5 «Урал» трассаның өлеше кисеп үтә.

Тимер юл транспорты[үзгәртү]

Ульяновск өлкәсе территориясендә тимер юл ташуларны Куйбышев тимер юлының Ульяновск бүлекчәсе үтәлә.


Өлкәдә туганнар[үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]