Ингушетия

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Ингушетия Республикасы
ГІалгІай Мохк
Ингушетия
Байрак Илтамга
Ингушетия байрагы Ингушетия гербы
Ингушетия урнашуы
Дәүләт төзелеше республика
Рәсми тел рус, ингуш
Башкала Магас
Президент Юнус-Бек Евкуров
Премьер-министр Рашид Гайсанов
Шура башлыгы
Мәйдан
– Барлыгы
– % Су

3 600 км²
-%
Халык саны
– Барлыгы (2007)
– Тыгызлык

530 100 кеше
150 кеше/км² кеше/км²
Акча RUB
Вакыт UTC MSK (UTC+3, летом UTC+4)
Пәрәвәз домены юк
Телефон коды +7
Ingush03.png

Ингуше́тия Республикасы (ингуш. ГІалгІай Мохк) — Русия Федерациясе[1] эчендәге республика, Русия Федерациясе субъекты, Көньяк федераль округка керә.

Башкаласы — Магас шәһәре. Чичән Республикасы, Грузия, Төньяк Осетия белән чиктәш.

1992 елның 4 июнендә барлыкка килә.

Географик урыны[үзгәртү]

Зур кавказ сырты тауалдының төньяк тау битендә, аның үзәгендә урнашкан.

Этимология[үзгәртү]

Республика исеме халык исеменнән (ингушларАнгушт авылы исеменнән) һәм грузин суффиксы -етидан барлыкка килә һәм "ингушлар торган җир" дип тәрҗемә ителә. Халыкның үзатамасы — «ГІалгІай».

Тарих[үзгәртү]

Ингушетия Россия империясенә 1770 елда кертелә. 1860 елда Александр II карары буенча төньяк Кавказның көнчыгыш өлешендә Терск өлкәсе төзелә, аңарга Чечен, Ичкерия, Ингуш һәм Таулы округлар кертелә.

Совет хакимияте урнашканнан соң, бу өлкә бетерелә, ә чечен (Ичкерия белән берләштерелеп) һәм Ингуш (Таулы белән берләштерелеп) округлары мөстәкыйль территориаль берләшмәгә әйләндерелә.

Бер елдан соң, 1921 елның 20 гыйнварында Чичәнстан һәм Ингушетия Карачай-Черкесия, Кабардин-Балкария һәм Төньяк Осетия белән яңадан төзелгән Тау АССРына керәләр.

1924 елның 7 ноябрендә Тау АССРы бетерелә, һәм РСФСР эчендә Ингуш АО төзелә.

1934 елның 15 гыйнварында Чечен-Ингуш автономияле өлкәсе төзелә, ә 1936 елның 5 декабрендә Чечен-Ингуш АССР үзгәретелә.

1944 елның февралендә чечен һәм ингушларны депортациялиләр, ә автономия бетерелә, Ингушетия Төньяк Осетия АССРына, Назрань районы буларак кертелә.

1957 елның 9 гыйнварында депортацияләнгән халыклар кайту белән Чечен-Ингуш АССРы торгызыла, ләкин осетиннар күчеп утырган Тау яны районы Төньяк Осетия АССРында кала.

1991 елның 15 маенда ЧИАССР Чечен-Ингуш Совет Социалистик Республика итеп үзгәртелә.

1991 елның 1 октябрендә РСФСРның ЮгарыСоветы карары белән Чечен-Ингуш Республикасы Чечен һәм Ингуш Республикаларына бүленә.

Депортацияләнгән ингушлар кайткач Төньяк Осетиянең Шәһәр яны районына дәгъва белдерәләр, һәм 1992 елның көзендә кораллы осетин-ингуш конфликты була. Бу хәл әле дә чишелмәгән. 1992 елның 10 декабрендә РСФСРның 1978 елгы Конституциясенә үзгәртүләр кертеп, Чечен-Ингушетияне Ингуш һәм Чечен республикаларына бүләләр[2].

Республикага Чечен-Ингушетиянең өч районы кертелә: Сунжен, Малгобәк һәм Назрань. Башкала итеп элеккеге район үзәге — Назрань сайлана. Республиканың яңа башкаласы — Магас.

Халык[үзгәртү]

Халкы — 530 100 кеше (2009). Халык тыгызлыгы — 150 кеше/км² (2009), шәһәр халкы — 45 % (2009).

Халык исеме Саны 2009 ел,
мең кеше
Процент
Ингушлар 410,1 75
Чеченнар 100,0 20
Руслар 10,0 2,5
Башкалар 10,0 2,5
саны меңнән артык халыклар күрсәтелгән

Торак пунктлары[үзгәртү]

5 мемеңнән күбрәк халкы булган торак пунктлары
2009 елның 1 гыйнварына
Назран 135,5 (2009) Яндаре 15,0
Орджоникидзев 70,0 Долаково 10,0
Малгобек 45,0 (2009) Өске Ачалуклар 9,0
Карабулак 40,0 (2009) Инаркалар 8,0
Экажево 25,0 Али-Юрт 7,5
Троицкая 25,0 Вознесенская 7,0
Нестеров 20,0 Пседах 7,0
Кантышево 16,0 Галаш 7,0
Сурхах 15,0 Урта Ачалук 5,5
Сагопша 11,0

Административ бүленеше[үзгәртү]

Төп мәкалә: Ингушетиянең административ бүленеше

Муниципаль районнары[үзгәртү]

Район исеме Административ үзәк
1 Джейрах районы Джейрах
2 Малгобек районы Малгобек
3 Назрань районы Назрань
4 Сунжен районы Орджоникидзев

Чикләр[үзгәртү]

Чичәнстан, Грузия, Төньяк Осетия белән чиктәш.

Ике республиканың да рәсми карталарында чиктәшлекләре күрсәтелсә дә, Ингушетия Кабардин-Балкария белән чиктәш түгел. Аларны, Төньяк Осетиянең нигездә ингушлар торучы Хурикау торагы урнашкан тар территория аерып тора.

Ингушетия белән Төньяк Осетия арасында бәхәс бара — Ингушетия Владикавказдан көнчыгышта урнашкан Төньяк Осетиянең Шәһәр яны районына дәгъва белдерә.

Ингушетиянең Грузия белән чиге 70 кмга кадәр сузылган. Бу чикьяны территорияләрендә зур ингуш нәсел авыллары урнашкан — Оздовлар, Картоевлар, Барахоевлар, Евлоевлар, Хамхоевлар, Цороевлар, Баркинхоевлар һ.б.

Чичәнстан белән Ингушетия арасында 1934 елгы чик саклана, ләкин территория өчен бәхәсләр бара (мәсәлән, Сунжен районы өчен). Кайбер ММЧ, аерым алганда EuroNews, карталарында Ингушетиянең Цорейлам сыртыннан көньяктарак территориясен Чичәнстанга кертә[3][4].

Ингушетия территориясе буенча Русиянең иң кечкенә регионы (федераль күләмдәге шәһәрләрне санамаганда).

Хәзерге хәлләр[үзгәртү]

Ингушетиядә хәлләр киеренке кала бирә. Гади халыкны урлау, үтерү, нәселара конфликтлар һәм политик интригалар көндәлеккә әверелә баралар. 2009 елның июнендә Ингушетиянең элеккеге вице-премьеры — Башир Аушев билгесезләр тарафыннан үтерелә[5].

2009 елның 15 июлендә Назрань районының Гази-Юрт торак урынында «Кавказ» автомагистралендә Ингушетиянең суд приставының машинасын утка тоталар. Беренче мәгълүматларга караганда[6] машинадагы ике кеше үлә. Яралар алган бала шифаханәгә озатыла.

2009 елның 17 августында Назраннең ГУВД бинасы янында шартлау була, нәтиҗәдә, 20 кеше үлә һәм 140 чамасы кеше яралана[7][8].

Шулай ук карагыз[үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү]

Кушымталар[үзгәртү]

  1. Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
  2. Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I
  3. http://nick-software.ho.ua/download/chechenya.jpg
  4. http://nick-software.ho.ua/download/severn_kavk_euronews.jpg
  5. Убит бывший вице-премьер Ингушетии
  6. На автотрассе в Ингушетии застрелили двоих и ранили ребенка
  7. Число погибших при теракте в Назрани увеличилось до 21
  8. Wo Russland seine Fahne einrollt(алм.)