Чаллы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Чаллы
Энтузиастлар бульвары2.jpg

Набережные Челны
Байрак Герб
Байрак Герб
Ил Русия
Җөмһүрият Татарстан
Координаталар 55°42′″ т. к. 52°20'" кч. о. (G) (Я)
Эчке бүленеш 3 район: Автозавод, Үзәк, Комсомол
Шәһәр башлыгы Мәһдиев Наил Гамбәр улы
Нигезләнде 1626 ел
Беренче телгә алу 1172 ел
Элеккеге исемнәр Брежнев 1982 елдан 1988 елга кадәр
Мәйдан 171 км²
Климат төре уртача
Халык саны 513 242 кеше (2010)
Халык тыгызлыгы 2970 кеше/км²
Агломерация 1,1 млн
Милли тәркип татарлар – 47,4%
руслар – 44,9%
чуашлар – 1,9%
украиннар – 1,3%
башкортлар – 1,2%
Дини тәркип мөселманнар, христианнар
Этнохороним чаллылы, чаллылылар
Сәгать кушагы UTC+3
Телефон коды +7 8552
Почта индексы 4238**
Рәсми сайт http://www.nabchelny.ru/ (рус.)
Чаллы (Россия)
Red pog.png
Чаллы (Татарстан)
Red pog.png

Чаллы (шулай ук Яр Чаллы, рус. На́бережные Челны́) — Татарстан Республикасының төньяк-көнчыгышында, Чулман елгасының сул ярында, Мәләкәс кушылган җирдә урнашкан, Татарстан шәһәрләре арасындада зурлыгы һәм әһәмияте буенча икенче урында торган шәһәр.

Казан белән арасы 225 км, Түбән Кама белән — 35 км, Алабуга белән — 20 км, Уфа белән — 250 км.

Тукай районының (19301976 елларда Чаллы районының) үзәге. Зур автомобиль юллары үзәге, елга порты бар.

Тарих[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Шәһәр җитәкчеләре[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Халык[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Туфан мәчете

Халык саны[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Халык саны 508 700 кеше (2009 ел уртасына) Татарстанның 13,5 % халкын тәшкил итә, Русия шәһәрләре арасында 31 урында тора.

Чаллы каласының халык саны үзгәрүе динамикасы (халык санын алулар нигезендә)[1]:

Ел Халык саны (мең кеше)
1887 ел 1
1926 ел 4
1931 ел 5
1939 ел 9,4
1959 ел 19,1
1967 ел 33
1970 ел 37,9
1971 ел 55
1973 ел 126
1976 ел 231
1979 ел 301,4
1982 ел 374
1989 ел 500,3
1996 ел 528,7
2000 ел 514,7
2005 ел 508
2009 ел 508,7
Милләт 1939[2] 1970[3] 1979[3] 1989[3] 2002[4] 2010[5]
руслар 59,0% 48,1% 59,5% 48,7% 45,3% 47,4%
татарлар 40,0% 48,6% 30,4% 40,6% 45,0% 44,9%
чуашлар 0,2%  ?  ? 2,5% 2,2% 1,9%
украиннар 0,4%  ?  ? 2,3% 1,7% 1,3%
башкортлар 0,0%  ?  ? 1,9% 1,4% 1,2%

Административ бүленеш[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Яр Чаллы өч районына бүленә:

Мәгариф[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Мәдәният[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Чаллы татар дәүләт драма театры
Чаллы Орган залы бинасы

Дин[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Мәчетләр:

Спорт[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Спорт белән шөгыльләнү урыннары[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

«Яр буе» паркында «Лыжня России — 2008» ярышлары уза

Спорт командалары[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

КамАЗ-Мастер командасы машинасы ярышта

Ял итү, күңел ачу урыннары[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Чаллыда Сабантуй
  • Дельфинарий. Анапа дельфинарие филиалы булган Чаллы дельфинариенда дельфиннар һәм диңгез арысланы белән куелган кызыклы шоу программа карап була.
  • Энтузиастлар бульвары — чаллылыларның яраткан ял итү урыннарының берсе. Бульварда фонтаннар, кафе-рестораннар, төнге клублар, кибетләр бар.
  • «Яр буе» паркы мәйданы. Бәйрәмнәр уздырыр өчен махсус төзелгән мәйданда Сабантуй, Яшьләр көне, башка бәйрәмнәр, концерт-тамашалар уза. Аңа алып бара торган урамда төрле ачык типтагы кафелар байтак.
  • Ипподром.

Кинотеатрлар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Төнге клублар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Кунакханәләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Сәнәгать[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

«2/18» бизнес үзәге (халыкта «тюбетейка» дип йөртелә)

Азык-төлек тармагы[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Машина төзү тармагы[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

  • «КамАЗ» ААҖ — Кама автомобиль заводы Чаллының алдынгы сәнәгать предприятиясе. Ул йөкле машиналар, автобуслар чыгара. Шәһәрнең икътисад хәле заводныкына нык бәйле.
  • «Соллерс—Набережные Челны» ААҖ — җиңел машиналар җитештерә.

Энергетика тармагы[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

  • Яр Чаллы ТЭЦы (рус. филиал «Набережночелнинская ТЭЦ» ОАО «Генерирующая компания») — электрэнергия, җылылык, җылы су җитештерә.
  • Түбән Кама ГЭСы (рус. филиал «Нижнекамская ГЭС» ОАО «Генерирующая компания») — электрэнергия җитештерә.

Төзү материалларын җитештерү[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

  • Зур панельле йортлар төзү заводы
  • Металлконструкция заводы
  • Тимер-бетон әйберләре заводы
  • «Стройдеталь» заводы
  • Күзәнәкле бетоннар заводы

Телефон операторлары[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Интернет провайдерлар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Массакүләм мәгълүмат чаралары[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Матбугат[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Телевидение[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Күмәк антенна аша:[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Радио[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Кызыклы мәгълүмәт[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Альтернатив адреслар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Традиция буенча чаллылылар шәһәр микрорайоннарын комплекс диеп йөртәләр. Шулай итеп һәрбер йортның диярлек ике адресы бар: беренчесе, урам буенча номер (шул адрес паспортка һәм башка документларга языла), икенчесе, төзүчеләрнең комплекс буенча йортка биргән номер. Мәсәлән, Халыклар Дуслыгы урамында урнашкан 9 нчы йортның икенче адресы — 58/18 (58 нче комплекс 18 нче йорт). Шәһәр халкы сөйләшкәндә ешрак икенче адресны куллана, ә кайберәүләр үзләренең «урам буенча» адресын бөтенләй истә тотмыйлар. Альтернатив адреслар куллану – сирәк күренеш һәм шәһәрнең тиз арада үсүе, халык арасында төзүчеләр күп булуы белән аңлатыла.

Рекордлар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Чаллы каласы 2009 елда Гиннесс рекордлар китабына кертелде. 4–5 август көннәрендә оештырылган 100 метрга йөгерү буенча эстафетада 24 сәгать өчендә 4799 кеше катнашты. Әлеге сан моңа кадәр Рига шәһәре куйган рекордтан бер мең кешедән дә артыгырак.[6]:

Чаллы турында җырлар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Чаллыда туган танылган шәхесләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]