Tatarstan

Wikipedia проектыннан

Bu mäqäläneñ Kírill älifbasındağı igezäge bar!

Tatarstan Cөmhüriyəte
Татарстан Республикасы
Республика Татарстан
Tatarstan flag [[Image:{{{herbbirem}}}|100px|Tatarstan herb]]
(täfsille) (täfsille)
Deviz: yuq
Hímn: [[{{{hímn}}}]]
Tatarstan urnaşıluı
Räsmi tel {{{tellär}}}
Däwlät tözeleşe {{{xälät}}}
Başqala Qazan
Ere şähärlär {{{şähärlär}}}
Prezident Mintimer Şəymiev
[[Tatarstan {{{wäzirUrını}}} isemlege|{{{wäzirUrını}}}]] [[{{{wäzirİseme}}}]]
Mäydan
– Tulayım
– % Su
{{{mäydan}}} km²
{{{suÖleşe}}}%
Xalıq
– Tulayım ({{{isäpYılı}}})
– Tığızlıq
3 779 000
56/km²
Aqça Rəsəy Sumı (RUR)
TMP [[{{{Tulaem Milli produkt}}}]]
TMP keşe başına [[{{{Tulaem Milli produkt keşe başına}}}]]
Waqıt quşağı UTC +3, DST +4
TLD yuq əle
Şaltıratu kodı +7


Tatarstan - Kөnçığış Awrupada urnaşqan Rəsəygə bəyle cөmhüriyət. Kөnbatışta – Çuaşstan, Tөnyaq-Kөnbatışta – Çirmeş İle, Tөnyaqta – Kirov өlkəse, Tөnyaq-Kөnçığışta Udmurtiya, Kөnçığışta Başqortstan, Kөnyaq-Kөnçığışta Irımbur өlkəse, Kөnyaqta Samar wə Sember өlkələre belən çiktəş.

Эчтәлек

[үзгәртү] Tarix

Tөp məqələ: Tatarstan tarixı

1550. yılda Urıs patşası Yawız İvan Qazan Xanlığın basıp, 1552. yılda Qazanğa kerep, Tatarlarnı qırıp-üterep, cirlərne Urıs dəwlətenə quşa. Tatarlar fələn ğasır urıslarğa qarşı çığışlarnı yasap toralar.

1917. yılda Tatar, Başqort, Çuaş, Udmurt, Çirmeş wə Muqşı/Erzə xalıqları berləşep, mөstəqil İdel-Ural dəwləten tөzilər, Sadrıy Maqsudi prezident bulıp saylana, dəwlət qanunnarın çığara torğan «Milli Məcles» saylana.

1918. yılda Bolşeviklar İdel-Uralnıŋ xakimiyəten üterep, anıŋ urınına ayırım milli “respublikalarnı” tөzilər.

1920. yılda Tatarlarğa bülep birelgən cir “Tatar Autonom Sovet Sotsialistik Respublikası” itep atala başlıy.

1990. yılnıŋ 30. Augustında Tatarstan üz mөstəqillegen iğlan itə, Rəsəy Federatsiyası Tatarstannıŋ mөstəqillegen tanımıy.

1991. yılnıŋ Yün ayında Tatarstannıŋ berençe prezident wazıyfasına Mintimer Şäymiev saylana.

[үзгәртү] Rossiya idarәse astina keru

1992. yılnıŋ 21nçe Mart kөne Tatarstan xakimiyəte mөstəqillek xaqında xalıq fikeren beleşü oyıştırıla, wə Tatarstan xalqınıŋ 61%ı üz tawışları belən mөstəqillekne tanıy. Rəsəy Federatsiyası Tatarstanğa üz ğəskərlərne kertergə əmer birə wə berazdan soŋ annan baş tarta. Monıŋ tөp səbəplərneŋ berse ul xalıqara küzətüçelər bularaq qatnaşqan Amerika senatorları belən kongressmennarınıŋ qatğıy fikere bula. Şulay itep Tatar milləte, 500 yıl buyı Urıs dəwləte tarafınnan alıp barılğan genotsidqa qaramastan üzen bəysez millət bularaq dөnyanıŋ ayırılğısız өleşe buluın isbatladı.

1994. yılnıŋ 15nçe Fevralendə Tatarstan Rəise Rəsəy İttixadı Rəise Rəsəy İttixadı dəwlət xakimiyəte marciğları belən Tatarstan Cөmhüriyəte dəwlət xakimiyəte marciğları arasında eşlər büleşü həm üzara wəqələtlər almaşu turında» şartnamə tөzilər.

1995. yılda Tatarstan iqtisadı üsə başladı wə Tatarstanda yəşəw sıyfatı Urıs İttixadındagı keşe yəşəwe belən çağıştırğanda küpkə yuğarıraq buluın kürsətə.

1996. wə 2001. yıllarda Şəymiyev Rəis wazıyfasına qabat saylana.

2000. yılda Rəsəy Prezidente Vladimir Putin teləge buyınça Tatarstan Dəstüre üzgərtelə, anda mөstəqillek ruxı bөtenləy yuğala.

2002. yılda Şəymiyev Tatarlarnıŋ mөstəqillek həm azatlıq xıyalın satıp, 1994. yılğı Tatarstan-Rəsəy şartnaməsen bөtenləy üzgərtep beterə.

2004, yılda Şəymiyev saylawlarsız Prezident urınına qabat utırtıla.

[үзгәртү] Səyəsət

Tөp məqələ: Tatarstan səyəsəte

Cөmhüriyət başlığı “prezident” itep atala. Prezident wazıyfasına berençe mərtəbə (ul soŋğısı da bulıp çığa) Mintimer Şəymiyev saylana. Dəwlətne “ministrlər bülməse” başqara. Qanunnarnı çığara torğan “Dəwlət Şurası” isemle nərsə 100 keşedən tora, alarnıŋ yartısı Rəsəy Federatsiyası firqələre əğzaları.

Qanunnarnıŋ dөreslegen “Konstitutsion Məxkəmə” tikşerep tora.

Milli xərəkətlərne Şəymi babay beterə, üze isə urıs patşasınıŋ “Yedinaya Rossia” (Berdəm Rəsəy) firqəsenə berençe əğzalar arasına kerə. Tatarstanda bütən başqa bernindi səyəsət yuq, səyəsi xərəkətlər yuq.

[үзгәртү] Büleneş

Tatarstan 1927. yılnıŋ 27. Fevralendə 45 cirle idarəgə bülenə. Soŋraq idarə sanı 70kə citə, wə 1963. yılda 17 genə qala.

Bügenge Tatarstan 43 rayonğa bülenə: Əgerce, Alabuğa, Alekseyevsk, Əlki, Əlmət, Apas, Aqsubay, Aqtanış, Arça, Ətnə, Baltaç, Balıq Bistəse, Bawlı, Biektaw, Bөgelmə, Bua, Çirmeşən, Çistay, Çüprəle, Kama Tamağı, Layış, Leninogorsk, Mamadış, Mendeleyev, Minzələ, Mөslim, Norlat, Pitrəç, Kukmara, Qaybıç, Saba, Sarman, Spas, Təteş, Teləçe, Tuqay, Tübən Kama, Yaŋa Çişmə, Yəşel Üzən, Yuğarı Oslan, Yutazı, Zəy.

Tatarstanda:

bar.

[үзгәртү] Cəğrəfiyə

Tөp məqələ: Tatarstan cəğrəfiyəse
Tatarstan xaritası

Tatarstan cөmhüriyəte Kөnçığış Awrupa tigezlegeneŋ Kөnçığışında, İdelneŋ urta wə Çulman yılğasınıŋ tübən ağımında, urman wə urman-dalalı cirlərdə urnaşqan. İdel wə Çulman yılğaları üzənnəre Tatarstan cirləren өç tөbəkkə bülə:

Bu cirlər urtaça 170 m bieklektəge qalqulıqlı tigezlektən ğibarət. Çulman aldı sөzək-qalqulıqlı tigezlek, Tөnyaq-Kөnbatışta Noqratnıŋ Kөnyaq itəge cəyelgən. Çulman aryağı – qalqulıqlı tigezlek, Kөnyaq-Kөnçığışta Bөgelmə-Bələbəy qalqulığınıŋ küpçelek өleşe, Kөnbatışında İdel aryağı tübənlegeneŋ Tөnyaq өleşe urnaşqan. İdel aldı isə İdel buyı qalqulığınıŋ Tөnyaq-Kөnçığış өleşendə.

Monı da qara: Tatarstan tabiğate, Tatarstan klimatı

[үзгәртү] İqtisad

Tatarstan bügen iqtisadi həm fənni-texnik potentsialı zur bulğan sənəğət-awıl cөmhüriyət: cirmay, ximiya, naft ximiyase, elekter energetikası, maşinalar tөzü, ciŋel sənəğət wə azıq-tөlek sənəğəte, zamança awıl xucalığı alğa kitkən sanala. Tatarstan 6 iqtisadi tөbəkkə bülenə:

  • İdel aldı;
  • Qazan;
  • Çulman aldı;
  • Tөnyaq-Kөnçığış Çulman buyı;
  • Kөnbatış Çulman aryağı;
  • Kөnyaq-Kөnçığış Çulman aryağı.

Tatarstan iqtisadında – 1698,4 meŋ keşe eşli (2001), şunıŋ isəbendə

  • sənəğəttə – 435,9 meŋ,
  • awıl xucalığında – 242,1 meŋ
  • tөzeleştə – 139,1 meŋ
  • transport wə elemtə tarmaqlarında 109,2 meŋ.

Monı da qara:

[үзгәртү] Xalıq

Cөmhüriyətneŋ tөp xalqı – Tatarlar, 52%tan artıq. Urıslarnıŋ ğomumi sanı 38% çaması. Şulay uq Çuaş, Muqşı, Çirmeş, Udmurt, Başqort w.b. xalıqlar yəşi.

Ber km²'ğa 56 keşe turı kilə (2002). Şul uq yılda meŋ keşegə 9,4 bala tuğan, 13,2 keşe ülgən.

Cөmhüriyəttə urtaça ğөmer ozınlığı – 67,5 yıl yəşi (2000), ş.i.:

  • irlər – 61,1;
  • xatın-qızlar 74,5.

Eş yəşendəgelər sanı 2 122 600 keşe, yəğni ğөmumi sanınnan 56,3%ı. Eşləwçelərneŋ (2000):

  • 14,1% – yuğarı
  • 26% – hөnəri urta
  • 47,1% – urta
  • 11,6% tөp belemle.

Xalıqnıŋ 73,8%ı şəhərdə yəşi.

Monı da qara:

[үзгәртү] Mədəniət

Tөp məqələ: Tatarstan mədəniəte

Monı da qara:

[үзгәртү] Monı da uqı

[үзгәртү] Pərəwezdə

Commons
Wikimedia Commons'ta bu mäqälägä bäyle multimedia biremnär bar:
Tatarstan

Tөrkem:İdel-Ural Tөrkem:Tөrki dəwlətlər Tөrkem:Rəsəy

Чыганагы — "http://tt.wikipedia.org/wiki/Tatarstan"