Tatarstan
Бу мәкаләнең кирилл әлифбасындагы игезәге бар.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
.svg)
Tatarstan - Kɵnçığış Awrupada urnaşqan Rəsəygə bəyle respublikası. Kɵnbatışta – Çuaşstan, Tɵnyaq-Kɵnbatışta – Çirmeş İle, Tɵnyaqta – Kirov өlkəse, Tɵnyaq-Kɵnçığışta Udmurtiya, Kɵnçığışta Başqortstan, Kɵnyaq-Kɵnçığışta Irımbur өlkəse, Kɵnyaqta Samar həm Sember ɵlkələre belən çiktəş.
Эчтәлек |
[үзгәртү] Tarix
- Tөp məqələ: Tatarstan tarixı
1550. yılda Urıs patşası Yawız İvan Qazan Xanlığın basıp, 1552. yılda Qazanğa kerep, Tatarlarnı qırıp-üterep, cirlərne Urıs dəwlətenə quşa. Tatarlar fələn ğasır urıslarğa qarşı çığışlarnı yasap toralar.
1917. yılda Tatar, Başqort, Çuaş, Udmurt, Çirmeş həm Muqşı/Erzə xalıqları berləşep, mөstəqil İdel-Ural dəwləten tөzilər, Sadrıy Maqsudi prezident bulıp saylana, dəwlət qanunnarın çığara torğan «Milli Məcles» saylana.
1918. yılda Bolşeviklar İdel-Uralnıñ xakimiyəten üterep, anıñ urınına ayırım milli “respublikalarnı” tɵzilər.
1920. yılda Tatarlarğa bülep birelgən cir “Tatar Autonom Sovet Sosialistik Respublikası” itep atala başlıy.
1990. yılnıñ 30. Augustında Tatarstan üz mөstəqillegen iğlan itə, Rəsəy Federatsiyası Tatarstannıñ mөstəqillegen tanımıy.
1991. yılnıŋ Yün ayında Tatarstannıñ berençe prezident wazıyfasına Mintimer Şəymiev saylana.
[үзгәртү] Rusiya idarәse astina keru
1992. yılnıñ 21nçe Mart kɵne Tatarstan xakimiyəte mɵstəqillek xaqında xalıq fikeren beleşü oyıştırıla, həm Tatarstan xalqınıñ 61%ı üz tawışları belən mөstəqillekne tanıy. Rəsəy Federatsiyası Tatarstanğa üz ğəskərlərne kertergə əmer birə wə berazdan soñ annan baş tarta. Monıñ tөp səbəplərneñ berse ul xalıqara küzətüçelər bularaq qatnaşqan Amerika senatorları belən kongressmennarınıñ qatğıy fikere bula. Şulay itep Tatar milləte, 500 yıl buyı Urıs dəwləte tarafınnan alıp barılğan genotsidqa qaramastan üzen bəysez millət bularaq dөnyanıŋ ayırılğısız өleşe buluın isbatladı.
1994. yılnıŋ 15nçe Fevralendə Tatarstan Rəise Rəsəy İttihadı Rəise Rəsəy İttixadı dəwlət xakimiyəte marciğları belən Tatarstan Cөmhüriyəte dəwlət xakimiyəte marciğları arasında eşlər büleşü həm üzara wəqələtlər almaşu turında» şartnamə tөzilər.
1995. yılda Tatarstan iqtisadı üsə başladı wə Tatarstanda yəşəw sıyfatı Urıs İttixadındagı keşe yəşəwe belən çağıştırğanda küpkə yuğarıraq buluın kürsətə.
1996. həm 2001. yıllarda Şəymiyev Rəis wazıyfasına qabat saylana.
2000. yılda Rəsəy Prezidente Vladimir Putin teləge buyınça Tatarstan Dəstüre üzgərtelə, anda mөstəqillek ruxı bөtenləy yuğala.
2002. yılda Şəymiyev Tatarlarnıñ mөstəqillek həm azatlıq xıyalın satıp, 1994. yılğı Tatarstan-Rəsəy şartnaməsen bөtenləy üzgərtep beterə.
2004, yılda Şəymiyev saylawlarsız Prezident urınına qabat utırtıla.
[үзгәртү] Səyəsət
- Tөp məqələ: Tatarstan səyəsəte
Cөmhüriyət başlığı “prezident” itep atala. Prezident wazıyfasına berençe mərtəbə (ul soŋğısı da bulıp çığa) Mintimer Şəymiyev saylana. Dəwlətne “ministrlər bülməse” başqara. Qanunnarnı çığara torğan “Dəwlət Şurası” isemle nərsə 100 keşedən tora, alarnıŋ yartısı Rəsəy Federatsiyası firqələre əğzaları.
Qanunnarnıñ dөreslegen “Konstitutsion Məxkəmə” tikşerep tora.
Milli xərəkətlərne Şəymi babay beterə, üze isə urıs patşasınıŋ “Yedinaya Rossia” (Berdəm Rəsəy) firqəsenə berençe əğzalar arasına kerə. Tatarstanda bütən başqa bernindi səyəsət yuq, səyəsi xərəkətlər yuq.
[үзгәртү] Büleneş
Tatarstan 1927. yılnıñ 27. Fevralendə 45 cirle idarəgə bülenə. Soŋraq idarə sanı 70kə citə, həm 1963. yılda 17 genə qala.
Bügenge Tatarstan 43 rayonğa bülenə: Əgerce, Alabuğa, Alekseyevsk, Əlki, Əlmət, Apas, Aqsubay, Aqtanış, Arça, Ətnə, Baltaç, Balıq Bistəse, Bawlı, Biektaw, Bөgelmə, Bua, Çirmeşən, Çistay, Çüprəle, Kama Tamağı, Layış, Leninogorsk, Mamadış, Mendeleyev, Minzələ, Mөslim, Norlat, Pitrəç, Kukmara, Qaybıç, Saba, Sarman, Spas, Təteş, Teləçe, Tuqay, Tübən Kama, Yaña Çişmə, Yəşel Üzən, Yuğarı Oslan, Yutazı, Zəy.
Tatarstanda:
- cөmhüriyət qaramağındağı 14 şəhər (Alabuğa, Əlmət, Aznaqay, Bawlı, Bөgelmə, Bua, Çallı, Çistay, Leninogorsk, Norlat, Qazan, Tübən Kama, Yəşel Üzən, Zəy);
- cirle idarə qaramağındağı 6 şəhər;
- 21 şəhərdəy bistə (Mөslim, Dərwişlər, ...);
- 3106 awıl
bar.
[үзгәртү] Cɵğrəfiyə
- Tөp məqələ: Tatarstan cəğrəfiyəse
Tatarstan cөmhüriyəte Kөnçığış Awrupa tigezlegeneŋ Kөnçığışında, İdelneŋ urta wə Çulman yılğasınıñ tübən ağımında, urman həm urman-dalalı cirlərdə urnaşqan. İdel həm Çulman yılğaları üzənnəre Tatarstan cirləren өç tөbəkkə bülə:
- Çulman aldı (Çulmannan Tөnyaqta wə İdeldən Tөnyaq-Kөnçığışqaraq);
- Çulman aryağı (Çulmannan Kөnyaqtaraq);
- İdel aldı (İdeldən Kөnbatıştaraq).
Bu cirlər urtaça 170 m bieklektəge qalqulıqlı tigezlektən ğibarət. Çulman aldı sөzək-qalqulıqlı tigezlek, Tөnyaq-Kөnbatışta Noqratnıñ Kөnyaq itəge cəyelgən. Çulman aryağı – qalqulıqlı tigezlek, Kөnyaq-Kөnçığışta Bөgelmə-Bələbəy qalqulığınıñ küpçelek өleşe, Kөnbatışında İdel aryağı tübənlegeneŋ Tөnyaq өleşe urnaşqan. İdel aldı isə İdel buyı qalqulığınıŋ Tөnyaq-Kөnçığış өleşendə.
- Monı da qara: Tatarstan tabiğate, Tatarstan klimatı
[үзгәртү] İqtisad
Tatarstan bügen iqtisadi həm fənni-texnik potentsialı zur bulğan sənəğət-awıl cөmhüriyət: cirmay, ximiya, naft ximiyase, elekter energetikası, maşinalar tөzü, ciŋel sənəğət wə azıq-tөlek sənəğəte, zamança awıl xucalığı alğa kitkən sanala. Tatarstan 6 iqtisadi tөbəkkə bülenə:
- İdel aldı;
- Qazan;
- Çulman aldı;
- Tөnyaq-Kөnçığış Çulman buyı;
- Kөnbatış Çulman aryağı;
- Kөnyaq-Kөnçığış Çulman aryağı.
Tatarstan iqtisadında – 1698,4 meŋ keşe eşli (2001), şunıñ isəbendə
- sənəğəttə – 435,9 meŋ,
- awıl xucalığında – 242,1 meñ
- tөzeleştə – 139,1 meŋ
- transport wə elemtə tarmaqlarında 109,2 meñ.
Monı da qara:
[үзгәртү] Xalıq
Cөmhüriyətneŋ tөp xalqı – Tatarlar, 52%tan artıq. Urıslarnıŋ ğomumi sanı 38% çaması. Şulay uq Çuaş, Muqşı, Çirmeş, Udmurt, Başqort w.b. xalıqlar yəşi.
Ber km²'ğa 56 keşe turı kilə (2002). Şul uq yılda meŋ keşegə 9,4 bala tuğan, 13,2 keşe ülgən.
Cөmhüriyəttə urtaça ğөmer ozınlığı – 67,5 yıl yəşi (2000), ş.i.:
- irlər – 61,1;
- xatın-qızlar 74,5.
Eş yəşendəgelər sanı 2 122 600 keşe, yəğni ğөmumi sanınnan 56,3%ı. Eşləwçelərneŋ (2000):
- 14,1% – yuğarı
- 26% – hөnəri urta
- 47,1% – urta
- 11,6% tөp belemle.
Xalıqnıñ 73,8%ı şəhərdə yəşi.
Monı da qara:
[үзгәртү] Mədəniyət
- Tөp məqələ: Tatarstan mədəniəte
Monı da qara:
- Tatarstanda dini tormış
- Tatarstan məğərife
- Tatarstan fənnəre
- Tatarstan nəşriətləre
- Tatarstan matbuğatı
- Tatarstan miğmarlığı
- Tatar ədəbiəte
[үзгәртү] Monı da uqı
- Tatar xalqı
- İdel-Ural
- Tatar teleneng suzlege'
- Tatar alifbasii
- Suzlar' yassiiliigii
- Tatar telenda' jiirlar
