Qazan

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.

Şähär
Qazan
Kremlin Qazansu.JPG
Bayraq Gerb
Bayraq
Gerb
İl Rusiä Federatsiäse
Töbäk Tatarstan Cömhüriäte
Koordinatalar 55°47′27″ т. к. 49°06′52″ кч. о. / 55.79083° т. к. 49.11444° кч. о. / 55.79083; 49.11444 (G) (O)
Eçke büleneş 7 idärä rayonı
Mer İlsur Metşin
Nigezlände 1005
Elekkege isemnär Bolğar äl-Cädid
Mäydan 614,16 km²
Märkäz bieklege 60 m
Räsmi tel tatar, rus
Xalıq sanı 1 145 435 keşe (2011)
Xalıq tığızlığı 1865 keşe/km²
Aglomeratsiä 1 560 000 keşe
Milli sostav tatarlar, ruslar, çuaşlar
Dini sostav möselmannar, xristiannar
Etnoxoronim qazanlı
UTC UTC+4
Telefon kodı +843
Poçta indeksı 420xxx
Avtomobil kodı 16, 116
Räsmi säxifä http://www.kzn.ru/ sıltama
Qazan (Җир)
Red pog.png

Qazan (1918.-1928. yy. – قازان) şähäre - bügenge Tatarstannıñ başqalası. Urısça - Казань, İnglizçəKazan itep yazalar. İdelneŋ sul yağında,Qazansu yılğasınıŋ ike yarında da, İdelgä qoyğan tamağında urnaşqan. İdel-Uralnıŋ iŋ zur şähärlärennän berse sanala.

Mäydanı – 425,2 km2. 7 administrativ rayonğa bülenä. Şähär xakimiətenə buysınğan bistälärne kertep, xalqı 2010 yılda – 1 145 435 keşe (Tatarlar – 47,6 %, Urıslar – 48,6%), 2002 yılda - 1085,5 meŋ, 2008 -1180,2 (1460 aglomeratsiädä). Automobil həm timer yullar üzäge. Yılğa portı. Xalıqara aeroport.

Tarix[үзгәртү]

Anıŋ salınu yılı bilgesez həm 1005-nçe yılda barlıqqa kilde dip sanala, çınlıqta anıŋ tağın da borınğıraq buluı ixtimal. 10-11-nçe yözlərdə – İdel buyı Bolğarınıŋ Tönyaq töbəgendə səwdə itü həm doşman höcümennən saqlanu punktı. 13. yözdən 1430. yılları axırına qədər bəklek üzəge, 1438. yıldan Qazan Xanlığı mərkəze. 1552. yılda Urıs dəwləte tarafınnan yawlap alına. 1708-1920. yıllarda – guberna (1781-1796. yıllarda namestniklıq) üzəge. 19. yözdən Qazan Rəsəy İmperiseneŋ zur mədəni, fənni həm səngət üzəgenə əwerelə. 1791. yıldan teatr eşli, 1804.tə Rəsəydəge təwge üniversitetlarnıŋ berse açıla (Qazan Universitetı). 1811. yılda provinsiədəge berençe gəcit nəşer itelə. 1905. Berençe Rəsəy İnqilabı nəticəsendə Tatarlarğa bar xoquqlar birelə, Tatar telendə gəcitlər nəşer itelə başlıylar, Tatarça teatr barlıqqa kilə. 20. yöz başı – sənəğəti üseş çorı. Şəhərdə küp fabrikalar, tramway barlıqqa kilə. Xalıq sanı tiz arta. 1918. yılda Grajdannar suğışı waqıtında şəhər cimerelmi, ləkin xalqınıŋ küpçelege qaçaq bulıp awıllarğa kitə. Grajdannar suğışı waqıtında Qazan kontrrevolusion İdel-Ural Ştatı başqalası dip uylanıla. 1920. yılnıŋ 27. Mayınnan – TASSR, 1990. yılnıŋ 30. Augustınnan – TSSR, 1992. yılnıŋ 7. Febrəlennən Tatarstan Cömhüriəte başqalası.

Qazan xalqı sanı yıllar buyınça[үзгәртү]

Qazan qalası törle dəwerdə törleçə atap yörtelə:

Sənəğət[үзгәртү]

Qazanda maşinalar tözü (oçqıç, boralaq, kompressor, vakuum texnikası, cılılıq ülçəgeç, meditsina qoralları, gaz apparatları h.b.), metall eşkərtü, ximiə, nəft ximiəse sənəğəte (polietilen, plastmass, yasalma kauçuk, yasalma yuu əyberləre, rezin-texnik eşlənmələr h.b. citeşterü); ciŋel sənəğət (ös həm ayaq kieme tegü, kün, tire eşkərtü, tuqu şirkətləre); azıq-tölek sənəğəte (konditer fabrikası, it, söt kombinatları, sıra qaynatu zavodı h.b.) üseş ala; tözü materialları (timer-beton caylanmalar, silikat kirpeç, ere panellər) citeşterelə.

Fən həm belem alu[үзгәртү]

Qazanda Tatarstan Fənnər Akademiəse, Rəsəy Federasiəseneŋ Qazan Ğilmi Üzəge; 50dən artıq fənni-tikşerenü institutı həm konstruktorlıq bürosı; Qazan Dəwlət Universitetı, Medisina, Pedagogik, Texnika, Texnologik, Energetik, Mədəniət həm sənğət Universitetları; Konservatoriə; Arxitektura-Tözeleş, Awıl Xucalığı, Veterinər Akademiələre; Finans-İqtisad, Səwdə, Biznes, Yuridik həm başqa İnstitutlar bar. Berniçə texnikum, kölliət, hönəri məktəp həm lisey. 193 ğomumi belem birü məktəbe.

Mədəniət[үзгәртү]

Tatarstan Milli kitapxanəse, Nikolay Lobaçevski isemendəge Qazan Universitetı Fənni Kitapxanəse kebek ere kitapxanələr; Ğəliəsqər Qamal isemendəge Tatar Akademiə Teatrı, Musa Cəlil isemendəge Tatar Opera həm Balet Teatrı, Vasiliy Kaçalov isemendəge Zur Drama Teatrı, Kərim Tinçurin isemendəge Tatar Drama həm Komediə teatrı, Qazan Yəşlər Teatrı, "Əkiət" Qurçaq Teatrı h.b.; Tatarstannıŋ Salix Səydəş isemendəge Zur konsert zalı, "Qazan" milli-mədəni üzəge; Filarmoniə; Sirk; Sport Sarayı; Tatarstannıŋ Milli Muzeyı, Vladimir Lenin muzeyı, Sınlı sənğət Muzeyı, Ğabdulla Tuqay, Şərif Kamal,, Musa Cəlil, Maksim Gorkiy, Baqıy Urmançe, Salix Səydəş, Nəcip Cihanov muzeyları h.b.

İstəleklər[үзгәртү]

Kirmən[үзгәртү]

Qazannıŋ tarixi üzəge – Kreml (Kirmən). Kirmənneŋ diwarları həm manaraları 16. yözdə qorılğan; 17, 19, 20 həm 21. yözlərdə qat-qat yaŋartıla, rekonstruksiə-tözeklənderü eşləre xəzergəçə alıp barıla, Qol-Şərif məçete yaŋadan qorıldı); Söyembikə manarası; Blagoveşçenski çirkəwe (1552-1562); Gubernator Sarayı (1845-1848).

Qazan həm İske Tatar Bistələre[үзгәртү]

Şəhərdə bügengəçə saqlanıp qalğan arxitektur istəleklər: Petropavlovski (Piter həm Paul) çirkəwe (1723-1726); Mərcani (1766-1770), Apanay (1768-1769), Bornay (1872, Əcem (1890) məçetləre; 18-19. yözlər həm 20. yözbaşı xakimiəte torağı, cəmğıyət binaları – Admirallıq kontorası (1770), Qazan Universitetı kompleksı (1820-1830), Şamil yortı (1903), Uşkova yortı (1903-1906) həm Qazan Xərbi Bülege Komanduşçiysı yortı (1906), Dəwlət Bankı binası (1912-1915) h.b.

Böten şəhərdə[үзгәртү]

Baytaq qına arxitektur istəlekləre, ş.i. Qazanğa Awrupa-Aziə tösmere birep torğan ğibadətxanələr həm dönyawi binalar 1930-1970. yıllarda (ə iŋ soŋğı – 1990-2000 !) yıllarda cimerelə, alar urınına zamança binalar tözelə; 1950. yıllardan soŋ ğomumi proyektlar nigezendə tözelgən zur, yaŋa mikrorayonnar barlıqqa kilə (Sotsgorog, Dərwişlər, Tankodrom, Tawlıq, Quartal, Jilka, Azino h.b.), cəmğıyət binaları salına; 1990. yıllar başınnan şəhərneŋ tarixi öleşen tözeklənderü eşləre (küp arxitektur istəleklər cimerelgən həm məŋgegə yuğalğan!), 1997. yıldan metropolitən tözeleşe alıp barıla. Şəhər xalqın iske toraqlardan uŋaylıqları bulğan yaŋa fatirlarğa küçerü programması ğəməlgə aşırıla.

Millenium[үзгәртү]

Qazannıŋ dönya sivilizasise üseşenə şaqtıy öleş kertüen, Rəsəyneŋ səyəsi, iqtisadi, fənni həm mədəni ber üzəge buluın iskə alıp, 1999. yılnıŋ 1. Sentəberendə Rəsəy həm Tatarstan prəzidentləre Boris Yeltsin həm Mintimer Şəymiev tarafınnan 2005. yılda Qazannıŋ 1000 yıllığın rəsmi töstə bilgeləp ütü turında fərman çığarıla. Əzerlek eşləre alıp baru öçen Dəwlət Komissiəse tözelə. 2000. yılnıŋ 27. Sentəberennən anı Rəsəy prəzidente Vladimir Putin citəkli.

Şəhərlelər[үзгәртү]

Qazan Xanlığı dəwerendə Qazanda nigezdə Tatarlar, ləkin başqa millət səwdəgərləre həm ostalar yəşəgən bulğan. Urıslar Qazannı basqaç, 20. yözgə qədər Qazanda Tatarlarğa yəşərgə röxsət itelməde, tik ber bistədə genə həm anısı da maxsus röxsət belən, əmma 2002. yılda Qazanda iŋ kübe Tatarlar yəşi ide, alarnıŋ sanı ~43% citte. Annarı Tatar-Urıs quşma ğəilə balaları belən Urıslar baralar, alar barısı da Urıslar bulıp sanala wə quşma sanı ~48%qa citə. Bolardan tış şəhərdə Çuaş, Başqort, Mari, Udmurt wə başqa İdel-Ural xalıqları yəşi. Başqa xalıqlar da küp: Yəhüd, Ərmən, Alman, Əzərbəycən Törekləre, Üzbək, Qazaq, Qırğız, Təcik, Törek, Qıtay, Vietnam w.b. xalıqları.

Şəhərlelər sanı[үзгәртү]

Tellər[үзгәртү]

Bügenge köndə iŋ kirəkle tel Urıs tele bulıp tora. Bu xəl 1990. yıllardan başlap beraz üzgərde, balalarına tuğan telne öyrətü bara.

Sport[үзгәртү]

Sport töre Klub iseme
Hokkey Aq Bars
Futbol Rubin
Basketbol UNICS
Voleybol Zenit-Kazan
Tuplı hokkey Raketa
Regbi Strela
Ülän östendäge hokkey Dinamo
Handbol Zilant
Su voleybolı Sintez
Bendi Dinamo-Kazan

Qunaq yortları[үзгәртү]

Ísem Yoldızlıq Üz saytı
Mirage ***** www.mirage-hotel.ru
Bon Ami **** www.hotelbonami.ru
Grand Hotel Kazan **** grandhotelkazan.ru
Giuseppe **** www.giuseppe.ru
Korston **** www.kzn.korston.ru
Riviera **** www.kazanriviera.ru/
Suleiman Palace **** suleimanpalace.com
Shalyapin Palace **** www.shalyapin-hotel.ru
Ryan Johnson *** www.hotelrj.ru
Safar *** www.safar-kazan-hotel.ru
Bulgar *** www.bulgar-meta.ru
Volga *** www.volga-hotel.ru
Golfstream *** www.g-hotel.ru
Derbishky *** www.derbishky.ru
Duslik *** http://www.hotel-duslik.ru/
Kolvi *** www.kolvihotel.ru
Novinka *** http://www.hotel-novinka.ru/
Osobnyak na Teatral'noy *** www.osobnyak-t.ru
Premium *** www.hotel-clinic.ru
Prestige House *** www.prestigehouse.ru
Regina *** hotelregina.ru
Hayall *** hayall.ru
Mon Plaisir ** www.mon-plaisir.ru
AvtoDom ** www.motelavtodom.ru
Bazilica ** www.bazilica-hotel.ru
Milena ** www.milenahotel.ru
Phatima **
Chishmyale ** www.chishmyale.ru
Shushma ** www.shushma.ru
Yal ** www.yalhotel.ru

Monı da qara[үзгәртү]

Commons-logo.svg
Викиҗыентыкта әлеге темага бәйле медиа бар:

Bäyrämnär[үзгәртү]

Tatar (Turk) ve Möselman toy ve bayramları:

Калып:Coor title d