Tatar xalqı

Wikipedia проектыннан

Borınğı Tatarlar turında ayırım məqələdə əytelə

Tatar xalqı ul Tɵrki xalıq, Tatarstannıŋ tɵp xalqı. Tatar xalqınıŋ küpçelege İdel-Uralda yəşi. Şaqtıy ɵleşe Rəsəydə yəşi (kübrək Məskəwdə wə Seberdə). Çirmeşlər Tatar xalqın «Çuaş» dip atıylar.

Эчтәлек

[үзгәртү] Xalıq tɵrkemnəre

Tatar xalıq bularaq 3 tɵp cirle tɵrkemgə bülenə:

Ş.u. Polşa-Litva Tatarları tɵrkeme də bar. İdel-Ural tɵbəge tɵrkeme - iŋ zurısı, anda 4 mln.nan artıq Tatar isəplənə. Tatar telendə sɵyləşələr. 13-15. yɵzlərdə ğomumi Tatar ataması b-n yɵrüçe qayber Tɵrki xalıqlar (Qırım Tatarları, Nuğaylar w.b.) 18. yɵzneŋ 2. yartısı — 19. yɵz axırlarında üzləre mɵstəqil milli tɵrkem bulıp oyışalar.

[үзгәртү] Din

Tatarlarnıŋ küpçelege mɵselman-sɵnnilər. Tatar milləteneŋ kɵçləp çuqındırılğan ɵleşləre də bar: Kerəşen Tatarları, Nağaybəklər. Mɵselman Tatarlarnıŋ xəzerge din üzəkləre: Qazan, Məskəw, Ufa, Irımbur, Sarıtaw, Xacitarxan, Tɵmən w.b. şəhərlərdəge mɵftiyətlər. Ş.u. Polşa-Litva Tatarlarınıŋ üz dini oyışmaları bar.

[үзгәртү] Millətneŋ kəlep çığışı

Tatarnıŋ kilep çığışı məsələsendə fəndə 3 tɵp konsepsiya bar.

[үзгәртү] Bolğar-Tatar konsepsiyası

Anıŋ buyınça Tatarnıŋ kilep çığışınıŋ tɵp nigeze - Bolğarlar wə Tɵrkiləşkən cirle Fin-Uğır xalqı. Ə.Wəlidi, X.Ğəbəşi, M.Zəki, F.Urmançı w.b. ğəlimnər Bolğarlar kilep çığışında AwrAziyanıŋ iŋ borınğı çordan məğlüm küçmə Skif, Sarmat, Alan-asam w.b.nıŋ da qatnaşı bar dip isəplilər. Bolğar-Tatar qaraşı tarafdarları Tatarnıŋ milli mədəniyət wə ğɵref-ğədət nigezləre İdel buyı Bolğar dəwləte dəwerendə şəkelləngən wə Altın Urda, soŋraq Qazan xanlığı dəwerlərendə əllə ni zur üzgəreşlər kiçerməgən dip sanıylar. Altın Urda çorında Bolğar xalqı berniçə milli-mədəni tɵrkemgə bülenə. Qazan xanlığı dəwerendə Bolğarlarnıŋ Moğollarğa qədər bulğan ğɵref-ğədət, yəşəw rəweşləre yaŋadan torğızıla wə alğa taba üzençəlekle üseşe dəwam itterelə. Xətta xalıqnıŋ "Bolğar" rəweşendəge üzataması da 1920. yıllarğa qədər saqlana dip uylanıla. Tatarnıŋ kilep çığışına qarağan bu konsepsiya 20. yɵz başlarında R.F.Fəxretdin, G.N.Əxmər, N.N.Firsov, M.G.Xudyakov w.b. ğalimnərneŋ xezmətlərendə də çağılış taba. VKP(b) ÜKneŋ 1944. yılğı 9. August qararınnan ("Tatarstan partiya oyışmasında massa-politik wə ideologiya eşeneŋ torışı wə anı yaxşırtu çaraları turında") wə SSSR FAneŋ Qazan Tatarları millət çığışın açıqlawğa bağışlanğan fənni sessiyasınnan (1946) soŋ əlege konsepsiya rəsmi bularaq qabul itelə, X.G.Ğimədi, A.P.Smirnov, N.F.Kalinin, L.C.Cələy, H.V.Yosıpov, A.X.Xalikov, M.Z.Zəki w.b. ğalimnərneŋ xezmətləre şuşı konsepsiyağa nigezlənə.

Monı da uqı: Bolğar théoriyası

[үзгәртү] Tatar-Moğol konsepsiyası

Kɵnçığış Awrupağa Tatar-Moğol qabilələre b-n bergə küçep kilgənnər, cirle qıpçaqlar b-n quşılıp wə Altın Urda dəwerendə IYslam dinen qabul itep, Tatar mədəniyəten wə dəwlətçelegen barlıqqa kitergənnər digən qaraşqa nigezlənə. Bu konsepsiyanıŋ tɵp asılı qayber Urıs, Başqort, Çuaş ğalimnəre: N.A.Məcitev, V.F.Kaxovskiy, V.D.Dmitriyev, N.İ.Yegorov, M.R.Fedotov w.b. xezmətlərendə çağılış taba.

[үзгәртү] Tɵrki-Tatar konsepsiyası

Bu konsepsiya Tatar xalqınıŋ kilep çığışında İdel buyı Bolğarı xalqı b-n bergə Qıpçaq, kimək dəwləti berləşmələrenə kergən xalıqlar qatnaşuına da zur urın birə. Bu qaraşta toruçılar fikerençə, Tatar xalqınıŋ tɵp üzençəlege wə yəşəyeş ɵlgeləre - xalıqnıŋ tarixında wə tormışında gəwdələngən üzaŋı üseşendə, ğasırlar buyı dəwam itkən dini yolalarında, dəwlətçelektə, yazma mədəniyət wə məğrifət ğədətlərendə çağıla. Tatar xalqı milli tarixınıŋ tɵp üseş dəwere Altın Urda çorına turı kilə; şul çorda cirle Bolğar wə Qıpçaqlar Moğollar b-n kilgən işle Tɵrki-Tatar qabilələrenə quşıla, yaŋa dəwlətçelek wə mədəniyət ğədətləre, Tɵrki nigezdə urtaq ədəbi tel barlıqqa kilə. Altın Urdanıŋ mɵselmanlaşqan aqsɵyək qatlawı arasında yaŋa tarixi ğədətlər wə məğlüm milli üzaŋ oyışa. Şuşı yaŋa milli üzaŋ oyışu barışında, 13. yɵzneŋ urtalarında, Moğollar yawına qədərge cirle qabilə atamaları yuqqa çığa wə Tɵrki-Moğol ıruğ-qabilə atamaları ɵstenlek ala başlıy (Nayman, Qoŋğırat, Kirəit, Tabın, Qatay, Manğıt, Oğlan, Cəlair, Uyşın w.b.). Altın Urda çorında yaŋa mədəni-tarixi üseş-rəweşləneşe üzəgendə tɵrle xalıqlar mədəniyəten, ş.i. Çıŋğızıylar ğədəte b-n IYslam dine yolaların berləştergən ayırım ber imperiyaçıl tɵrkem - yuğarı dərəcəle türə, ruxani wə xərbilər qatlawı oyışa. Tɵrle qabilə wəkilləre buluğa qaramastan, alar üzləren ayırım etnoslardan ɵsten quyalar wə 14. yɵz tirələrendə şunda bulğan mədəniyətlər cirlegendə tudırılğan yaŋa milli-mədəni cəmğiyətkə nigez salalar. Şul rəweşle milli-səyəsi Tatar berdəmlege barlıqqa kilə. Altın Urda dəwerendə ber ük waqıtta Uğız wə Qıpçaq telləre nigezendə ayırım qabilə sɵyləmnərennən ɵsten bulğan ədəbi tel nigeze barlıqqa kilə, İdel Tɵrki. Altın Urda tarqalğaç (15. yɵz) oyışqan Tatar dəwlətlərendə (Olı Urda, Qazan xanlığı, Xacitarxan xanlığı, Qasıym xanlığı, Seber xanlığı, Nuğay Urdası w.b.) Xacitarxan, Qazan, Qırım, Qasıym, Seber Tatarları dip atalğan yaŋa cirle millət tɵrkemnəre barlıqqa kilə. İdel, Ural, Seber tɵbəkləre Urıs dəwləte tarafınnan yawlap alınğannan soŋ (16. yɵzneŋ 2. yartısı), Tatarnıŋ tɵrle milli-cirle tɵrkemnəre arasında küçeş wə üzara aralaşu, mədəni yaqınayu xərəkəte kɵçəyə; Qazan, Seber, Xacitarxan Tatarlarınıŋ telləre wə mədəniyətləre yaqınlığı arta bara. Şunıŋ nəticəsendə ayırım milli tɵrkemnərne berləştergən din cirlegendə ğomumiləşterelgən "Mɵselman" ataması yışraq qullanıla başlıy. 19. yɵzneŋ 2. yartısında, burjuaz sosiyal-iqtisadi mɵnəsəbətlər kɵçəygən çorda, ayırım milli mədəniyətlər, bigrək tə İdel-Ural tɵbəgendəge Tatar mədəniyəte yuğarıraq basqıçqa kütərelə. Tatar xalqınıŋ tarixi-mədəni berdəmlege məsələse wə ütkəne b-n qızıqsınu arta, tarixi ğədəte barlaw yaŋartıla (Ş.Mərcəni, H.Atlasıy, Ğ.IYsxaqıy w.b.). Bu çorda Qazan Tatarnıŋ yuğarı üseşkə ireşkən mədəniyət, ədəbi tel, uqu-uqıtu, kitap bastıru wə waqıtlı matbuğat qazanışları Rəsəydə yəşəwçe baytaq Tɵrki xalıqlar ɵçen ürnək bula, başqa Tatar milli tɵrkemnəreneŋ milli üzaŋı üsüenə kiterə, alarda berdəm Tatar xalqı bulu xise kɵçəyə. 1926. yılda xalıq sanın isəpkə alu waqıtında SSSRda yəşəwçe Tatarnıŋ 88% üzen şul isem b-n atağan. İdel-Ural tɵbəgendəge Tatarnıŋ ber ɵleşe üzləren Mişər, Kerəşen, Tiptər, Xacitarxan yaqlarında Nuğay, Qarağaş, Seberdəgeləre Boxarıy w.b. dip yazdırğan. Tatarnıŋ kilep çığışında Tɵrki-Tatar konsepsiyasın yaqlawçı ğalimnər: G.S.Ğɵbəydulla, Ə.N.Qurat, N.A.Basqaq, Ş.F.Mɵxəmmədyar, R.G.Quzi, M.G.Ğosman, R.G.Fəxretdin, Ə.G.Mɵxəmmədi, N.Dəwlət, D.M.İsxaq, Y.Şamilulı w.b.

[үзгәртү] Tormış-kɵnküreş

Tatarnıŋ ata-babadan kilgən wə tormış-kɵnküreştə iŋ mɵhim urın totqan tɵp şɵğılləre: igençelek, terlek asraw, umartaçılıq wə sunarçılıq.

Cir biləmələre awıl cəməğət qaramağında bula; anı tigez büleşep faydalanalar: sɵrü cirləre, bolın-tuğaylar wə urmannar başlıça ir-at sanınça, imanalap bülenə. Ğədəttə 3 basulı çəçü əyləneşe qullanıla. Ş.u. İdel buyı wə Ural tɵbəklərendə borınğıdan kilgən çəçülek məydanın buldıru ısulı - ışna əzerləw də 20. yɵz başlarına qədər saqlana. Başlıça arış, solı, arpa, yazğı boday, tarı, boray, qaraboday, borçaq, yasmıq igələr, xucalıqqa kirəgençə citen, kinder çəçələr. Xacitarxan wə Seber Tatarlarınnan qala başqa milli tɵrkemnərdə terlekçelek xucalıqta ikençel urında torğan; at, sıyır, sarıq, kəcə asrıylar, qoş-qorttan tawıq, qaz, ürdək ürçetələr. Kerəşen Tatarlar wə Nağaybəklər arasında Sovet çorınnan başlap duŋğız asraw başlana. Qayber xucalıqlarda ɵstəmə tabış ɵçen umarta qortı totıla (19. yɵz axırlarına qədər qayber urınnarda qırğıy qort balın da cıyalar). Xacitarxan wə Seberdə bigrək tə balıqçılıq wə sunarçılıq kəsebe kiŋ tarala, başqa tɵbəklərdə ul kəsep ayırım həwəskərlər eşe bularaq sanala. Tatar yəşelçə üsterü, baqçaçılıqqa az əhəmiyət birələr, qarbız, qawınnı küpləp citeşterü b-n başlıça Kɵnyaq Ural wə Xacitarxan, Qırım tɵbəklərendə genə şɵğıllənələr. Başqa tɵbəklərdə kübrək suğan, kişer, çɵgender, torma, şalqan, qabaq üsterelgən, ayırım xucalıqlarda qıyar, kəbestə, tomat işe yəşelçə də citeşterelgən. 19. yɵz] urtalarınnan bərəŋge Tatarnıŋ ikençe ikməgenə əwerelə. İdelneŋ uŋyaq yarı tɵbəklərendə yort yanı baqçalarında alma, çiyə, qura ciləge, qarlığan w.b. cimeş ağaçları da üsterelə. Ayırım hɵnərçelər baqır, timer taşların eretep, tɵrle eş wə suğış qoralları yasağan, ağaçtan wə balçıqtan kirək-yaraq əyberlər citeştergən, kiyez basqan, keləm, palaslar tuqığan. Kəcə mamığınnan şəl bəyləw, yonnan yəki kinderdən, citen süsennən tɵrle tuqımalar tuqu eşe, yon tetü, tire iləw wə kün əyberlər eşləw, kiyez ayaq kiyemnəre wə tula basu, kün ayaq kiyemnəre tegü, çıpta-qap suğu, kismək yasaw, sabın, sumala qaynatu, deget quu, kümer yandıru, arba-çana yasaw, zərgərçelek, eşkərtelgən tiredən zatlı ɵs kiyemnəre, uqalap çigep baş kiyemnəre tegü w.b. - Tatarnıŋ kiŋ taralğan kəsepləreder. Səwdə eşe, səwdə aradaşlığı da Tatarnıŋ borınğı dəwerlərdən kilgən ğədəte. 16. yɵz urtalarında dəwlətçelekne yuğaltqaç qına satu-alu b-n kɵn kürüçelər sanı bik küpkə kimegən. 18. yɵz urtalarınnan patşa xəkimiyəte Tatarlarğa Urta wə Üzək Aziya illəre b-n səwdə mɵnəsəbətləre urnaştıruğa mɵmkinçelek birə, şunnan soŋ Qazan, Irımbur governılarında, Rázan governısınıŋ Qasıym tɵbəgendə Tatarnıŋ zur səwdə üzəkləre barlıqqa kilə. Tatarlar, nigezdə, utraq tormışlı xalıq. Qayber tɵbəklərdə ayırım tɵr xucalıq eşləren başqaru ɵçen cəy-kɵz aylarında cəyləwgə çığıp yəşəw ğədətləre də saqlanıp kilə. Toraq yortları ğədəttə bürənədən yəki tabiğıy taştan, kirpeçtən wə yandırılmağan saman kirpeçtən tɵzelə. Borınğıraq zamannarda cəyen kiyez tirmələrdə, qış aylarında yartılaş cirgə qazılğan ɵylərdə yəşəw oçraqları da bulğan. Soŋraq tirmələr cəyləwdə yəşəw aylarında ğına faydalanıla. Hər awıl wə şəhərdə məçetlər salına, məktəp yəki mədrəsələr açıla. Tatar xalqınıŋ kiyem-salımında, kɵnküreşeneŋ başqa ɵlkələrendəge kebek ük, borınğı küçmələrgə də, utraq tormışta yəşəwçelərgə də xas mətdi mədəniyət ğədətləre berdəmlege küzətelə. Kiyem-salım tegüdə wə bəyləwdə kün, zatlı tirelər, yon əyberlər, kəcə mamığı (debet), bəz, kinder-citen tuqımalar, qıtat tuqıma, Urta Aziyadan qaytarılğan yefək qullanıla. Bizənü əyberləre altınnan, kɵmeştən, tɵrle asıl taşlardan (firüzə, yaqut, axaq w.b.) eşlənə. Rizıqta it, sɵt wə qamır aşları ɵstenlek itə. Kɵnküreştə Awrupaça yəşəw tərtipləre tirənrək ütep kergən sayın kiyem-salım, aşaw-eçü, bizənü əyberləren qullanuda ğomum cəmğiyəwi üzgəreşlər tɵsmerlənə bara. Borınğıdan kilgən ğɵref-ğədət, yola ütəleşləre də (Saban tuyı, Cıyın, Narduğan w.b.) yəşəw rəweşenə qarap üzgəreş kiçerə. Tatarnıŋ borınğıdan kilgən dəwlətçelek tradisiyaları 1552. yılda Qazan xanlığın Urıslar yawlap alğannan soŋ ɵzelə. 1917. yılğı Febrəl ıynqıylabınnan soŋ Tatar üzləreneŋ dəwlətçelegen torğızu yünəleşendə omtılış yasıylar (k. İdel-Ural Ştatı). 1920. yılnıŋ Mayında üzək xəkimiyət əmere b-n TASSR tɵzelə.

[үзгәртү] Diaspora

Xәzergә kɵndə tatarlar bɵten dɵnyada da yəşilər dip əytergə bula. Awrupada: Almaniyada, Finləndiyada, Pol.ada, Litvada, Estoniyada h.b. Məskəüdə də tatarlar bik küp.

[үзгәртү] Monı da qara

Чыганагы — "http://tt.wikipedia.org/wiki/Tatar_xalq%C4%B1"