Qırım Tatarları
Wikipedia проектыннан
Qırım Tatarları (üzataması: Qırımtatarlar, Qırımlar), Törki xalıq.
1989. yıldağı xalıq sanın isəpkə alu waqıtında 270.000nən artıq keşe terkəlgən. Ukrainada (Qırım yarımutrawında, Xerson ölkəsendə), Rəsəydə (nigezdə Krasnodar həm Stavropol kraylarında) həm Üzbəkstan (başlıça Toshkent (Taşkent) belən Farg'ona (Fərğənə) ölkələrendə) yəşilər.
Эчтәлек |
[үзгәртү] Törkemnər
Dala yaq (Noğay Tatarlar), Taw Aldı (Tatlar) həm Könyaq yar buyı (Yalıboylular) Tatarları subetnik törkemnərenə bülenələr.
[үзгәртү] Tel həm yazu
Qırımtatar telendə söyləşələr. Yazuda 1926. yılğa qədər Ğərəp əlifbasın, 1939. yılğa qədər Latiyan əlifbasın (Jaŋalifkə oxşaş), 1940 Urıs əlifbasın (östəmə xəreflərsez, digraflarnı qullanıp), 1990. yıllardan qabat Latiyan əlifbasın (Törek əlifbası nigezenə Q həm Ŋ quşqaç) qullanalar.
[үзгәртү] Din
Möselman-Sönnilər. IYAslamnı Altın Urda dəwerendə qabul itkən, dip uylanıla. IYAslamğa qədər Qırımtaralarnıŋ babaları öleşçə Xristian yəki Yəhüd dine totuçıları bulğan.
[үзгәртү] Atalar
Qırımtatarlar etnogenezendə Xəzər, Qıpçaq, Nuğay, şulay uq cirle qabilələrdən Tawır, Kimmeri, Törki Alan həm başqa qatnaşqan. Hunnarnıŋ həm Skiflarnıŋ yoğıntısı da bar. Berböten xalıq bularaq formalaşuları Altın Urda həm ul tarqalğanda Qırım Xanlığı dəwerendə turı kilə.
[үзгәртү] Tarix
Rəsəy Qırım Xanlığın basıp alğaç, Qırımtatarlar 1850. yıllardan Törkiyəgə küçə başlıylar.
[үзгәртү] Zamança tarix
1918. yılda yarım möstəqıyl Qırım Cömhüriyəte, 1921. yılda RSFSRda Qırım ASSR oyıştırıla; 1945.tə autonomiya yuqqa çığarıla.
İkençe Bötendönya Suğışı barışında Qırım okkupasiya waqıtında (1941-1943) Nazi propaganda səbəple küp Qırımtatarlar Almannar tarafında Sovet xöküməte həm Bolşevik partizannarı qarşı suğışalar, etnik çistartularda (Yəhüdlər həm Urıslarğa qarşı) qatnaşalar.
[үзгәртү] Deportasiya
1944. yılnıŋ Mayında Qırımtatarlar (238,5 meŋ keşe) Qırımnan məcbüri rəweştə Seber, Urta Asiya həm Urta İdel buylarına sörelə. Ayawsız qırıs şartlarda ütkərelgən küçerü barışında həm sörgendəge berençe aylarda Qırımtatarlarnıŋ çama belə yartısı ülə.
[үзгәртү] Reabilitasiya
1967. yılda Qırımtatarlarnıŋ konstitutsion xoquqı çikləngən rəweştə torğızılsa da, 1980. yıllarnıŋ axırlarına qədər alarğa üz watannarına qaytu röxsət itelmi. Üz illərenə qaytqan Qırımtatarlarnıŋ ber öleşe torğızu öçen körəşə. 1992. yılda Qırımğa Cömhüriyət xələte birelə.
1990. yıllardağı Üzbəkstanda etnik çistartular səbəple Fərğənə üzenendə yəşəğən Qırımtatarlar Awrupağa küçte.
