Qırım Tatarları

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.

Qırım tatarları milli bayrağı

Qırım Tatarları (üzataması: Qırımtatarlar, Qırımlar), Törki xalıq.

1989. yıldağı xalıq sanın isəpkə alu waqıtında 270.000nən artıq keşe terkəlgən. Ukrainada (Qırım yarımutrawında, Xerson ölkəsendə), Rəsəydə (nigezdə Krasnodar həm Stavropol kraylarında) həm Üzbəkstan (başlıça Toshkent (Taşkent) belən Fərğənə ölkələrendə) yəşilər. Törkiə, Rumıniə həm Bolgariədə də Qırımtatar diasporaları bar.

Törkemnər[үзгәртү]

Dala yaq (Noğay Tatarlar), Taw Aldı (Tatlar) həm Könyaq yar buyı (Yalıboylular) Tatarları subetnik törkemnərenə bülenələr.

Tel həm yazu[үзгәртү]

Qırımtatar telendə söyləşələr. Yazuda 1926. yılğa qədər Ğərəp əlifbasın, 1939. yılğa qədər Latin əlifbasın (Jaŋalifkə oxşaş), 1940 Urıs əlifbasın (östəmə xəreflərsez, digraflarnı qullanıp), 1990. yıllardan qabat Latin əlifbasın (Törek əlifbası nigezenə Q həm Ñ quşqaç) qullanalar.

Din[үзгәртү]

Möselman-Sönnilər. İslamnı Altın Urda dəwerendə qabul itkən, dip uylanıla. IYAslamğa qədər Qırımtaralarnıŋ babaları öleşçə Xristian yəki Yəhüd dine totuçıları bulğan.

Atalar[үзгәртү]

Qırımtatarlar etnogenezendə Xəzər, Qıpçaq, Nuğay, şulay uq cirle qabilələrdən Tawır, Kimmeri, Törki Alan həm başqa qatnaşqan. Hunnarnıŋ həm Skiflarnıŋ yoğıntısı da bar. Berböten xalıq bularaq formalaşuları Altın Urda həm ul tarqalğanda Qırım Xanlığı dəwerendə turı kilə.

Tarix[үзгәртү]

Rəsəy Qırım Xanlığın basıp alğaç, Qırımtatarlar 1850. yıllardan Törkiəgə küçə başlıylar.

Zamança tarix[үзгәртү]

1918. yılda yarım möstəqıyl Qırım Xalıq Cömhüriəte, 1921. yılda RSFSRda Qırım ASSR oyıştırıla; 1945.tə autonomiə yuqqa çığarıla.

İkençe Bötendönya Suğışı barışında Qırım okkupasiya waqıtında (1941-1943) Nazi propaganda səbəple küp Qırımtatarlar Almannar tarafında Sovet xöküməte həm Bolşevik partizannarı qarşı suğışalar, etnik çistartularda (Yəhüdlər həm Urıslarğa qarşı) qatnaşalar.

Deportasiə[үзгәртү]

1944. yılnıŋ Mayında Qırımtatarlar (238,5 meŋ keşe) Qırımnan məcbüri rəweştə Seber, Urta Asiə həm Urta İdel buylarına sörelə. Ayawsız qırıs şartlarda ütkərelgən küçerü barışında həm sörgendəge berençe aylarda Qırımtatarlarnıŋ çama belə yartısı ülə.

Reabilitasiə[үзгәртү]

1967. yılda Qırımtatarlarnıŋ konstitutsion xoquqı çikləngən rəweştə torğızılsa da, 1980. yıllarnıŋ axırlarına qədər alarğa üz watannarına qaytu röxsət itelmi. Üz illərenə qaytqan Qırımtatarlarnıŋ ber öleşe torğızu öçen körəşə. 1992. yılda Qırımğa Cömhüriət xələte birelə.

1990. yıllardağı Üzbəkstanda etnik çistartular səbəple Fərğənə üzenendə yəşəğən Qırımtatarlar Awrupağa küçte.

Links[үзгәртү]