Иналиф

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Иналиф latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Татар әлифбалары
№ п/п Яңалиф-2 Кириллица Inalif Inalif-2
1. A, a А, а A, a A, a
2. Ә, ә Ә, ә A', a' A', a'
3. B, b Б, б B, b B, b
4. C, c Җ, җ C, c C, c
5. Ç, ç Ч, ч Ch, ch Ch, ch
6. D, d Д, д D, d D, d
7. E, e Е, е (э) E, e E, e
8. F, f Ф, ф F, f F, f
9. G, g Г, г G, g G, g
10. Ğ, ğ Gh, gh Gh, gh
11. H, h Һ, һ H, h H, h
12. I, ı Ы, ы Y, y I', i'
13. İ, i И, и I, i I, i
14. J, j Ж, ж Zh, zh J, j
15. K, k К, к K, k K, k
16. Q, q Q, q Q, q
17. L, l Л, л L, l L, l
18. M, m М, м M, m M, m
19. N, n Н, н N, n N, n
20. Ŋ, ŋ Ң, ң Ng, ng N', n'
21. O, o О, о O, o O, o
22. Ө, ө Ө, ө O', o' O', o'
23. P, p П, п P, p P, p
24. R, r Р, р R, r R, r
25. S, s С, с S, s S, s
26. Ş, ş Ш, ш Sh, sh Sh, sh
27. T, t Т, т T, t T, t
28. U, u У, у U, u U, u
29. Ü, ü Ү, ү U', u' U', u'
30. V, v В, в V, v V, v
31. W, w W, w W, w
32. X, x Х, х Kh, kh X, x
33. Y, y Й, й J, j Y, y
34. Z, z З, з Z, z Z, z

"Иналиф" (ингл. Internet, тат. әлифба) - Интернетта куллану өчен латин нигезендә татар әлифбасы. Әлифба компьютер стандарт латин хәрефләре генә куллана.

Булдыру сәбәпләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

2003 елның 10 декабрендә татар теле галимнары, санак технологияләре белгечләре, иҗтимагый оешмалары һәм Татарстан дәүләт вәкилләре инициаторлар төркеме төзеде. Расланган татар теленең кирил дә латин (Яңалиф-2) әлифбаларында күп өстәмә махсус хәрефләре бар һәм шушы хәл интернетта татар теленең куллануы кыенлыгы тудыра: махсус программалар, төймәсар җәеме урнаштырырга кирәк. Татарстан Фән Академиясе 2003 елда Иналиф әлифбасы тәкъдим итте.

Иналиф-1[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тәкъдим ителгән әлифба киләсе таләпләргә җавап бирә:

  • стандарт латин санак төймәсары кулланыла, өстәмә программа ресурсларының кирәклеге юк
  • дөньяда гомум кабул ителгән билгеләр кулланыла
  • Яңалиф-2 ка якынлыгы

Иналиф-1 әлифбасында махсус татар хәрефләренә юлөсте билге билгесе кулланыла, шулай итеп: ә — a', ө — o', ү — u'. Махсус тартык фонемнар өчен h операторы кулланыла: ч — ch, ж — zh, ш — sh, х — kh; гъ — gh; ң — ng. Яңалиф-2 тә аерма куела: й — j , ы — y

Ләкин Иналиф-1 куллану тәҗрибәсе Гомум Төрек әлифбасы белән туры килмәве күрсәтте, һәм фонетик конфликты тудырды: мәсәлән: күңел - ku'ngel - күн гел, янга - yanga - яңа . Тәнкыйтьләгәннән соң дөресрәк Иналиф-2 тәкъдим ителде.

Иналиф-2[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Иналиф-2 әлифбасында махсус татар хәрефләренә юлөсте билге билгесе Иналиф-1 та кебек кулланыла ә — a', ө — o', ү — u', һәм Гомум Төрек әлифбасы туры килгән өчен ы — i' , й — y, ж — j, х — х, фонетик конфликты чишелә: ң — n', махсус тартык фонемнар өчен h операторы кулланыла: ч — ch, ш — sh, гъ — gh, рус алынмалар өчен: ц — ts, щ — sch, я — ya, ю — yu, ё — yo.

Язу мисалы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Inalif-1 Inalif-2 Хäzerge Latin imläse Кирил имләсе
Barlyq keshela'r da' azat ha'm u'z abrujlary ha'm khoquqlary jaghynnan ting bulyp tualar. Alargha aqyl ha'm wo'cdan birelga'n ha'm ber-bersena' qarata tughannarcha mo'nasa'ba'tta' bulyrgha tieshla'r. Barli'q keshela'r da' azat ha'm u'z abruylari' ha'm xoquqlari' yaghi'nnan tin' buli'p tualar. Alargha aqi'l ha'm wo'cdan birelga'n ha'm ber-bersena' qarata tughannarcha mo'nasa'ba'tta' buli'rgha tieshla'r. Barlıq keşelär dä azat häm üz abruyları häm xoquqları yağınnan tiñ bulıp tualar. Alarğa aqıl häm wöcdan birelgän häm ber-bersenä qarata tuğannarça mönasäbättä bulırğa tieşlär. Барлык кешеләр дә азат һәм үз абруйлары һәм хокуклары ягыннан тиң булып туалар. Аларга акыл һәм вөҗдан бирелгән һәм бер-берсенә карата туганнарча мөнасәбәттә булырга тиешләр.

Иналиф-2 һәр компьютерда татар текстлары язарга мөмкинлек бирә. Иналиф нигезендә Татар Онлайн Сүзлеге ясалган. Иналиф имләсе - техник әлифбалары булып торалар, гади латин төймәсарында нигезләнгән Иналиф имләсе компьютер технологияләрендә киң кулланып була (Эзләү, операцион системалары, SQL, Perl, PHP, Oracle санак телләрендә, һәр яңа гаҗетләрдә).

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]