Прагматизм

Прагматизм – практиканы (тәҗрибәне) төп методологик принцип итеп караучы һәм төрле теорияләр һәм тәгълиматларның гамәли нәтиҗәлелеге аларның дөреслегенең төп критерие дип өйрәтүче фәлсәфи агым.

Прагматизмның иң мөһим идеяләре 19 гасыр ахырында АКШта барлыкка киләләр, ләкин фәлсәфи агым буларак ул шул ук Америкада һәм Аурупада 20 гасырның беренче яртысында гына төзелә. Өстәвенә, АКШта 1930-елларда прагматизм рәсми философия дәрәҗәсендә тора.

Бу агымга нигез салучы – Чарльз Пейс (1839 – 1914), аның үсешенә әһәмиятле өлеш кертүчеләр – Уильям Джемс (1842 – 1910) һәм Джон Дьюи (1859 – 1952), соңгысы прагматизмның үз төрен – инструментализмны барлыкка китерә.

Фәлсәфи карашлар

19 гасыр ахыры – 20 йөз башында үтә абстракт һәм тормыштан аерылган идеалистик өйрәтмәләр киң таралган була. Нәкъ менә аларны Аурупа һәм Төньяк Америка университетларында укытканнар. Прагматизм исә фәлсәфәне яңарту буенча үз “программасын” тәкъдим итә, аның нигезендә фәлсәфә кеше алдында килеп чыгучы аеруча авыр проблемнарны хәл итү чараларын табу ысулы булырга тиеш.

Кеше яши торган хакыйкый дөнья кеше үз тәҗрибәсендә сизә, аңлый торган нәрсә дип, ә кешенең тормышы – кешенең аңында баручы “тәэсирләр агымы” дип аңлатыла. Моннан чыгып, тышкы дөнья белән бәйле бөтен фәлсәфи һәм фәнни проблематика, үз үзенчәлекләре һәм кануннары белән бергә, яраксыз дип табыла. Дөньяның барлыкка килүе дә, аның яшәеш кагыйдәләре дә кирәк түгел, бары тышкы дөньяның безгә йогынтысы һәм кеше үзенә кирәк нәтиҗәгә ирешер өчен эшләргә тиешле гамәлләр генә мөһим.

Әдәбият

• Франк С.Л. Прагматизм как гносеологическое учение. — В сб.: Новые идеи в философии. СПб, 1913, сб. 7, с. 115—157.
• Мельвиль Ю. К. Чарльз Пирс и прагматизм. М., 1968.
• Кирющенко В.В. Язык и знак в прагматизме. СПб.: Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге, 2008. — 199 с. — ISBN 978-5-94380-069-6.
• Baldwin, James Mark (ed., 1901—1905), Dictionary of Philosophy and Psychology, 3 volumes in 4, Macmillan, New York, NY.
• Dewey, John (1900—1901), Lectures on Ethics 1900—1901, Donald F. Koch (ed.), Southern Illinois University Press, Carbondale and Edwardsville, IL, 1991.
• Dewey, John (1910), How We Think, D.C. Heath, Lexington, MA, 1910. Reprinted, Prometheus Books, Buffalo, NY, 1991.
• Dewey, John (1929), The Quest for Certainty: A Study of the Relation of Knowledge and Action, Minton, Balch, and Company, New York, NY. Reprinted, pp. 1-254 in John Dewey, The Later Works, 1925—1953, Volume 4: 1929, Jo Ann Boydston (ed.), Harriet Furst Simon (text. ed.), Stephen Toulmin (intro.), Southern Illinois University Press, Carbondale and Edwardsville, IL, 1984.
• Dewey, John (1932), Theory of the Moral Life, Part 2 of John Dewey and James H. Tufts, Ethics, Henry Holt and Company, New York, NY, 1908. 2nd edition, Holt, Rinehart, and Winston, 1932. Reprinted, Arnold Isenberg (ed.), Victor Kestenbaum (pref.), Irvington Publishers, New York, NY, 1980.
• Dewey, John (1938), Logic: The Theory of Inquiry, Henry Holt and Company, New York, NY, 1938. Reprinted, pp. 1-527 in John Dewey, The Later Works, 1925—1953, Volume 12: 1938, Jo Ann Boydston (ed.), Kathleen Poulos (text. ed.), Ernest Nagel (intro.), Southern Illinois University Press, Carbondale and Edwardsville, IL, 1986.
• James, William (1902), «Pragmatic and Pragmatism», 1 paragraph, vol. 2, pp. 321—322 in J.M. Baldwin (ed., 1901—1905), Dictionary of Philosophy and Psychology, 3 volumes in 4, Macmillan, New York, NY. Reprinted, CP 5.2 in C.S. Peirce, Collected Papers.
• James, William (1907), Pragmatism, A New Name for Some Old Ways of Thinking, Popular Lectures on Philosophy, Longmans, Green, and Company, New York, NY.
• James, William (1909), The Meaning of Truth, A Sequel to 'Pragmatism, Longmans, Green, and Company, New York, NY.
• Lundin, Roger (2006) From Nature to Experience: The American Search for Cultural Authority Rowman & Littlefield Publishers, Inc.
• Peirce, C.S., Collected Papers of Charles Sanders Peirce, vols. 1-6, Charles Hartshorne and Paul Weiss (eds.), vols. 7-8, Arthur W. Burks (ed.), Harvard University Press, Cambridge, MA, 1931—1935, 1958. Cited as CP vol.para.
• Peirce, C.S., The Essential Peirce, Selected Philosophical Writings, Volume 1 (1867—1893), Nathan Houser and Christian Kloesel (eds.), Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis, IN, 1992.
• Peirce, C.S., The Essential Peirce, Selected Philosophical Writings, Volume 2 (1893—1913), Peirce Edition Project (eds.), Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis, IN, 1998.
• Putnam, Hilary (1994), Words and Life, James Conant (ed.), Harvard University Press, Cambridge, MA.
• Quine, W.V. (1951), «Two Dogmas of Empiricism», Philosophical Review (January 1951). Reprinted, pp. 20-46 in W.V. Quine, From a Logical Point of View, 1980.
• Quine, W.V. (1980), From a Logical Point of View, Logico-Philosophical Essays, 2nd edition, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1980.
• Ramsey, F.P. (1927), «Facts and Propositions», Aristotelian Society Supplementary Volume 7, 153—170. Reprinted, pp. 34-51 in F.P. Ramsey, Philosophical Papers, David Hugh Mellor (ed.), Cambridge University Press, Cambridge, UK, 1990.
• Ramsey, F.P. (1990), Philosophical Papers, David Hugh Mellor (ed.), Cambridge University Press, Cambridge, UK.

• Douglas Browning, William T. Myers (Eds.) Philosophers of Process. 1998.
• John Dewey. Donald F. Koch (ed.) Lectures on Ethics 1900—1901. 1991.
• Daniel Dennett. Postmodernism and Truth. 1998.
• John Dewey. The Quest for Certainty: A Study of the Relation of Knowledge and Action. 1929.
• John Dewey. Three Independent Factors in Morals. 1930.
• John Dewey. The Influence of Darwin on Philosophy and Other Essays. 1910.
• John Dewey. Experience & Education. 1938.
• Cornelis De Waal. On Pragmatism. 2005.
• Abraham Edel. Pragmatic Tests and Ethical Insights. In: Ethics at the Crossroads: Normative Ethics and Objective Reason. George F. McLean, Richard Wollak (eds.) 1993.
• Michael Eldridge. Transforming Experience: John Dewey’s Cultural Instrumentalism. 1998.
• David L. Hildebrand. Beyond Realism & Anti-Realism. 2003.
• David L. Hildebrand. The Neopragmatist Turn. Southwest Philosophy Review Vol. 19, no. 1. January, 2003.
• William James. Pragmatism, A New Name for Some Old Ways of Thinking, Popular Lectures on Philosophy. 1907.
• William James The Will to Believe. 1896.
• George Lakoff and Mark Johnson. Philosophy in the Flesh : The Embodied Mind and Its Challenge to Western Thought. 1929.
• Todd Lekan. Making Morality: Pragmatist Reconstruction in Ethical Theory. 2003.
• C.I. Lewis. Mind and the World Order: Outline of a Theory of Knowledge. 1929.
• Keya Maitra. On Putnam. 2003.
• Joseph Margolis. Historied Thought, Constructed World. 1995.
• Louis Menand. The Metaphysical Club. 2001.
• Hilary Putnam Reason, Truth and History. 1981.
• W.V.O. Quine. Two Dogmas of Empiricism. Philosophical Review. January 1951.
• W.V.O. Quine Ontological Relativity and Other Essays. 1969.
• Richard Rorty Rorty Truth and Progress: Philosophical Papers. Volume 3. 1998.
• Stephen Toulmin. The Uses of Argument. 1958.
• William Egginton (Mike Sandbothe Eds.) The Pragmatic Turn in Philosophy. Contemporary Engagement between Analytic and Continental Thought. 2004.
• Mike Sandbothe. Pragmatic Media Philosophy. 2005.
• Gary A. Olson and Stephen Toulmin. Literary Theory, Philosophy of Science, and Persuasive Discourse: Thoughts from a Neo-premodernist. Interview in JAC 13.2. 1993.
• Susan Haack. Vulgar Rortyism. Review in The New Criterion. November 1997.
• Pietarinen, A.V. Interdisciplinarity and Peirce’s classification of the Sciences: A Centennial Reassessment // Perspectives on Science, 14(2), 127—152 (2006). vvv