Аллергия

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Аллергия реакцияләре
Allergy degranulation processes 01.svg
Аллергия вакытында дегрануляция барышы: 1 — Антиген; 2 — Антитәнчек (IgE); 3 — FcεRI-рецептор; 4 — әйләнештә булган медиаторлар (гистамин, протеазалар, хемокинез, гепарин); 5 — секретор гранулалар; 6 — симез күзәнәк; 7 — бүленеп чыгарылган медиаторлар (простагландиннар, лейкотриеннар, тромбоксаннар, PAF).
Классификация һәм тышкы ресурслар
DiseasesDB 33481
MedlinePlus 000812
eMedicine med/1101
MeSH Калып:Mesh2

Аллергия (бор. грек. ἄλλος — башка, чит, ят + ἔργον — тәэсир итү) — аллергик авырулар, организмның сизүчәнлеге үзгәрүе һәм аллергеннарның иммунологик механизмнарына кабат тәэсир итүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән авырулар; организмның ниндидер ярсыткыч матдәгә югары сизгерлеге, җавабы[1]; организмның теге яки бу матдәгә карата табигый булмаган сизүчәнлеге, реактивлыгы[2].

Аллерги́я, (грек. allos - бүтән, ergon - тәэсир итү), — организмның нинди дә булса башка матдәләрнең кабат тәэсир итүенә яисә үз тукымалары компонентларына артык сизгерлек күрсәтүе; гомуми һәм бер урындагы реакцияләрнең гадәти агымы бозылганда, еш кына организмга аллергеннар дип аталган матдәләр кергәндә барлыкка килә.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

«Аллергия.» төшенчәсен беренче тапкыр 1906 елда австрияле галим К. Пирке организмның үзгәргән реактивлыгын билгеләү өчен кертә. Организмның реактивлыгын үзгәрткән барлык матдәләрне ул аллергеннар дип атарга тәкъдим итә. «Аллерген» төшенчәсе «антиген» төшенчәсенә якын. Чыгышы белән хайваннарга яки үсемлекләргә караган аксымлы төрле матдәләр (кан сүле (сывороткасы), тире яки йон кисәкчеге, чәчәк серкәсе, липоидлар, катлаулы Углеводлар, төрле дару матдәләре, кайбер органик матдәләр, ягъни антиген матдәләр дә, антиген булмаганнар да аллерген булырга мөмкин.

Клиник күренеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Экзоаллергеннар организмга читтән керә, еш кына сулыш юлларының лайлалы тышчасы, аш кайнату әгъзалары, тире аша эләгә. Организмга аллерген үтеп кергәннән соң аллергик реакция башлана (үзенчәлекле һәм үзенчәлексез). Үзенчәлекле реакцияләр өч стадиягә бүлеп карала. Беренчесендә - организмга беренче тапкыр эләккән аллергенга карата югары дәрәҗәдә сизүчәнлек күзәтелә (яңа аллергенга җавап рәвешендә антитәнчекләр яисә аның белән тәэсир итешә алучан лимфоцитлар барлыкка килә). Икенче стадиядә - аллерген кабат организмга үтеп кергәч, антитәнчекләр яисә лимфоцитлар белән кушыла (медиаторлар барлыкка килү стадиясе), гистамин, серотинин һ.б. биологик актив матдәләр бүленеп чыга торган биохимик процесслар башлана. Алар әгъзаларның күзәнәкләрен һәм тукымаларын зарарлый. Өченче (патофизиологик) стадиядә зарарлануның клиник билгеләре беленә. Андый очракта организмның югары сизүчәнлеге үзенчәлекле, ул элегрәк сенсибилизация халәтен китереп чыгарган аллергенга бәйле рәвештә барлыкка килә.

Аллергик реакция төрләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Үсемлек серкәләре тирә-якта киң мохитта таралган аллерген булып тора
Йорт тузаны талпаны. Талпанның хитин катламы — йорт тузанының төп аллергены

Аллергик реакцияләр үсеше механизмы 4 төргә бүленә.

  •  1-нче төр аллергия - анафилаксия, серкә (печән) бизгәге, кычыткан бизгәгенең кайбер төрләре, Квинке шешенүе һ.б.
  • 2-нче төр (цитотоксик) реакцияләр - кан бозылу (аллергик анемия, агронулоцитоз).
  • 3-нче төр реакцияләр — тукымаларның иммункомплекслар белән зарарлануы, сүл авыруы, аллергик альвеолит, дару һәм ризыкаллергиясе һ.б. аутоаллергик чирләрне арттыра (системалы кызыл бүре, ревматоидлы артрит һ.б.).
  • 4-нче төр реакцияләр — контактлы дерматитлар, күчереп утырткан әгъзаны организмның кабул итмәве.

1, 2, 3-нче төрләрдәге аллергия патогенезында антитәнчекләр, 4-нче төрдә лимфоцитлар мөһим урын тота. Аллергиягә бирешүчәнлек факторлары: тирә-як мохитның пычрануы, түбән сыйфатлы туклану, ашамлыкларда консервантлар булу, дару препаратларын тикшермичә куллану.

Дәвалану[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Дәвалануның төп ысуллары: аллерген белән контакт булдырмау, азыкка аллергия булганда катгый диета саклау, аллергия китереп чыгара торган дарулардан тыелу; үзенчәлекле иммунотерапия (гипосенсибилизация) — А.М. Безредка алымын кулланып, аллерген микъдарын акрынлап арттыра барып, организмга күп тапкыр кертү. Бу организмга "киртә" булырлык антитәнчекләр эшләргә мөмкинлек бирә һәм аллергенга карата сизүчәнлекне бетерүгә китерә. Симптоматик дәвалауда глюкокортикоид, бронхолитик, күзәнәкләрнең тышчаларын тотрыклыландыручы матдәләр кулланыла. Аллергия тудыручы матдәләрдән саклану чараларын үтәү, уз вакытында профилактик дарулар куллану, сәнәгать предприятиеләрендә аллерген белән контакт булдырмый торган технологияләрне гамәлгә кертү, организмда сенсибилизация чыганагы булган һәр төрле инфекцияләрне бетерү, ашказан-эчәк әгъзалары функциясен нормальләштерү һ.б.-дан гыйбарәт.

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
  2. Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)

* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:

В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань:

Магариф, 2010.— 495 с.