Төче чия

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Төче чия latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Төче чия
Сурәт
Халыкара фәнни исем Prunus avium L., 1755
Таксономик ранг төр
Югарырак таксон караҗимеш
Таксонның халык атамасы Vogel-Kirsche[1], Wild Cherry[2], sweet cherry[3], 甜櫻桃[4], Zoete kers[5], třešeň ptačí[6], zoete kers[7], cerisier des oiseaux[7], gean, wild cherry[7], Süsskirsche[7], гелос, 欧洲甜樱桃[8] һәм 欧洲樱桃[8]
Базионим Prunus cerasus var. avium[d]
Җимеш төре каты төшле җимеш[d]
Нәрсәнең чыганагы чия, чия[d], cherry pit[d], cherry pit oil[d] һәм черешневый сок[d]
ХТСБ саклану статусы югалу куркынычы иң аз булган[d][9]
Бүләкләр
Төрләр ареалы харитасы
GRIN URL npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=29844[11]
URL секвенированного генома plants.ensembl.org/Prunus_avium[12]
ХТСБ идентификаторы 172064[13]
Commons-logo.svg Төче чия Викиҗыентыкта
Төче чия

Төче чия (лат. Prunus avium) — караҗимеш (лат. Prunus) ыругыннан чия (лат. Cerasus) асыругының агачы.

Биеклеге 25–30 м. Көнбатыш Азиядә, Көнбатыш Аурупада үсә. Кавказда, Украинада, Молдовада үстерәләр. Төньяк ярымшарның уртача һәм субтропик поясында иртә өлгерүче сусыл җимешләре өчен үстерелә. Озак яши (100 яшькә кадәр, культурада 50 яшькә кадәр), читтән серкәләнүчән, күпләгән сортлары бар.

ТӨЧЕ ЧИЯ (черешня). Бу җимешнең сидек кудыру, эч йомшарту сыйфаты бар. Ул эчәклекне яхшы чистарта. Төче чиядә витаминнар һәм минераль мат­ дәләр бик күп булганга, аны азканлылык вакытында кулланырга тәкъдим итәләр. Бу җимештә органик кислоталар аз, шунлыктан ул ашказаны согы ясалуны көчәйтми, саруны кайнатмый, организм аның туклыклы матдәлә­ рен җиңел үзләштерә. Шуның өчен төче чияне уникеилле эчәк һәм ашказаны җәрәхәте, гастрит авырулары булган кешеләргә ашарга киңәш итәләр.

Төче чиядә окси-кумарин һәм кумарин бар. Болар—тонусны күтәрә тор­ ган матдәләр, операцияләрдән соң организмны ныгытырга ярдәм итәләр.

Кумарин тәэсирендә канның оешучанлыгы акрыная һәм тромблар ясалу куркынычы кими.

Төче чия составында алма һәм аскорбин кислоталары, В1 В2, РР, Е ви­ таминнары бар; микроэлементлардан фтор, кобальт, магний, кальций, марганец, кремний, никель, цинк барлыгы билгеле.

Чия составындагы — ЙОД калкансыман бизгә файда. — ТИМЕР азканлылыктан ярдәм итә. — КАЛИЙ гипертония авыруыннан файдалы. — ФРУКТОЗА диабетикларга ярдәм итә, чөнки шикәрне алыштыра ала. — АНТОЦИАННАР һәм КАРАТИНОИДЛАР кан тамырларының стенкаларын ныгыталар. — ИНОЗИТ организмнан холестеринны чыгара һәм матдәләр алмашын яхшырта.

Төче чия шулай ук бөерләрнең һәм бавырның эшчәнлеген, тирене яхшыр­ та, организмнан шлакларны чыгара, эч кибүне бетерә. Шулай ук экзема, тире авырулары, бетчәләрдән интеккән кешеләргә файдалы.

Төче чия согы организмнан артык холестеринны чыгара. Караңгы сортла­ рын гипертония һәм атеросклероз авырулары булган, күзләре начар күргән кешеләргә тәкъдим итәләр. Бу максатта көненә 300 г төче чия ашау җитә.

Төче чияне эчәклектә ябышмалар (спайка) ясалу авыруыннан интеккән кешеләргә ашарга киңәш ителми.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. FloraWeb
  2. Британ утраулары Ботаника җәмгыяте — 1836.
  3. АКШ авыл хуҗалыгы министрлыгының үсемлекләр базасы
  4. Catalogue of Life in Taiwan
  5. Nederlands Soortenregister
  6. Portál informačního systému ochrany přírodyAgentura ochrany přírody a krajiny České republiky.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Бельгийский список видов
  8. 8,0 8,1 Institute of Botany, Chinese Academy of Sciences List of plant species in China (2022 Edition) — 2022. — doi:10.12282/PLANTDATA.0061
  9. The IUCN Red List of Threatened Species 2021.3 — 2021.
  10. https://www.baum-des-jahres.de/baeume-1989-2018/die-vogel-kirsche/
  11. GRIN үсемлекләр таксономиясе
  12. Ensembl Genomes
  13. Кызыл китап — 1964.

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Биологиядән русча-татарча аңлатмалы сүзлек: якынча 10000 сүз / Ф.Г. Ситдиков, Р.К. Зәкиев ред. — Казан: Мәгариф, 1998. — 655 б.