Эчтәлеккә күчү

Молдова

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Молдова latin yazuında])
Молдова
рум. Moldova
Байрак[d]Илтамга[d]
Нигезләнү датасы 27 август 1991[1]
Сурәт
Рәсми исем Република Молдова
ХФӘ билгесе molˈdova
Гомер озынлыгы 71,61 ел[2]
... хөрмәтенә аталган Молдова кенәзлеге[d]
Демоним moldáv, Moldavian, Moldovan, Moldovano, Moldavänan, مُلْدَاوِيٌّ, مُلْدَاوِيَّةٌ, مُلْدَاوِيُّونَ, moldau, moldava, moldaus, молдаванин, молдаванка, молдаване[3], מולדובי, מולדובית, moldoveni, moldovean, moldoveancă, মলদোভীয়, moldavo, moldava, moldavi, moldave, moldovan, moldavu, moldava, Moldave[4], moldava, moldave, moldavi, moldavo, moldavo, مولدوڤي, مولدوڤية, مولدوڤيين, مولدوڤيات, Moldóvach[5], Moldauer, Moldauerin, Moldauerinnen, Moldovaer, Moldovaerin һәм Moldovaerinnen
Рәсми тел румын теле[1][6][7][…]
Гимн Молдова гимны
Мәдәният культура Молдовы[d]
Шигарь тексты Discover the routes of life һәм Dewch i Ddarganfod Taith Bywyd
Дөнья кисәге Европа[8]
Дәүләт  Молдова
Башкала Кишинёв
Сәгать поясы UTC+02:00
Иң көнчыгыш ноктасы 46°24′49″ с. ш. 30°09′44″ в. д.HGЯO
Иң төньяк ноктасы 48°29′ с. ш. 27°35′ в. д.HGЯO
Иң көньяк ноктасы 45°28′08″ с. ш. 28°12′47″ в. д.HGЯO
Иң көнбатыш ноктасы 48°16′27″ с. ш. 26°37′01″ в. д.HGЯO
Геомәгълүматлар Data:Moldova.map
Иң югары ноктасы Баланешты[d]
Иң түбән ноктасы Днестр
Идарә итү формасы парламент республикасы[d]
Дәүләт башлыгы вазыйфасы Молдова президенты[d]
Ил башлыгы Майя Санду
Хөкүмәт башлыгы вазыйфасы Молдова премьер-министры[d]
Башкарма хакимият башлыгы Александру Мунтяну[d][9]
Канунбирү органы Молдова парламенты[d]
Дипломатик мөнәсәбәтләр Италия, Германия, Беларусь, Украина, Словения, Австрия, Дания, Румыния, Испания, Швейцария, UE, Кытай Җөмһүрияте, Америка Кушма Штатлары, Швеция, Россия, Греция, Корея Халык Демократик Республикасы[10], Маҗарстан һәм Кытай
Әгъзалык Берләшкән Милләтләр Оешмасы, Аурупа шурасы, Бөтендөнья сәүдә оешмасы, Кара диңгез икътисади хезмәттәшлек оешмасы[d], ОБСЕ, Халыкара реконструкция һәм үсеш банкы[d], Халыкара үсеш ассоциациясе[d], Халыкара финанс корпорациясе[d], Инвестицияләр иминлеген гарантияләү буенча күпъяклы агентлык[d], Инвестицион бәхәсләрне хәл итү буенча халыкара үзәк[d], Евроконтроль[d], Интерпол[11][12], ХКТО[d][13][14], Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы[15], Җирнең биофизик торышын күзәтү төркеме[d], Бөтендөнья почта берлеге[16][17], Халыкара телекоммуникацияләр берлеге[d][18], Франкофония[d], Бөтендөнья метеорология оешмасы[19], Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы[20], БДБ, ГУАМ[d], БДБ Ирекле сәүдә зонасы[d], Бөтендөнья таможня оешмасы[d][21] һәм Атом-төш коралларының таратылмау турында килешү[d][22]
Рәсми бәйрәм Молдова бәйсезлеге көне[d]
Балигълык яше 18 яшь
Халык саны 2 409 207 (8 апрель 2024)[23]
Ир-ат халкы 1 137 343[23]
Хатын-кыз халкы 1 271 864[23]
Административ бүленеше Новоаненский район[d], Бессарабский район[d], Бричанский район[d], Кагульский район[d], Кантемирский район[d], Каларашский район[d], Каушанский район[d], Чимишлийский район[d], Криулен районы[d], Дондюшанский район[d], Дрокиевский район[d], Дубоссарский район[d], Единецкий район[d], Фалештский район[d], Флорешт районы[d], Глодянский район[d], Хынчештский район[d], Яловенский район[d], Леовский район[d], Ниспоренский район[d], Окницкий район[d], Оргеевский район[d], Резинский район[d], Рышканский район[d], Сынжерейский район[d], Сорокский район[d], Страшенский район[d], Шолдынешт районы[d], Штефан-Водский район[d], Тараклийский район[d], Теленештский район[d], Унгенский район[d], Кишинёв[d], Муниципий Бельцы[d], Bender Municipality[d], Gagauziä һәм Днестр сул яр буе административ-территориаль берәмлекләре[d]
Акча берәмлеге Молдова лее[d]
Номиналь тулаем эчке продукт 13 692 230 147 $[24] һәм 14 420 947 884 $[24]
Кеше потенциалы үсеше индексы 0,767[25]
Inequality-adjusted Human Development Index 0,711[26]
Эшсезлек дәрәҗәсе 3 ± 1 процент[27]
Нәрсә белән чиктәш Украина һәм Румыния
BTI Governance Index 3,5[28], 4,46[28], 4,49[28], 5,39[28], 5,5[28], 5,31[28], 5,15[28], 4,89[28] һәм 4,99[29]
BTI Status Index 5,06[28], 5,93[28], 5,79[28], 6,24[28], 6,33[28], 5,96[28], 5,78[28] һәм 5,91[29]
Мәктәптә укымаган балалар саны 75 391[30]
Автомобил хәрәкәте ягы уң[d][31]
Челтәр көчәнеше 220 вольт[32]
Электр аергычы төре Europlug[d][32] һәм Schuko[d][33]
Әүвәлгесе Молдавия Совет Социалистик Республикасы
Алыштырган Молдавия Совет Социалистик Республикасы һәм СССР
Кулланылган тел румын теле, рус теле, гагауз теле һәм молдован ишарә теле[d]
Мәйдан 33 843,5 км²[34]
Рәсми веб-сайт moldova.md(рум.)(ингл.)(рус.)
Һәштәге Moldova
Югары дәрәҗәле Интернет домены .md
Харита сурәте
Эмблема/тамгасы сурәте
Тематик география Молдова географиясе[d]
Тимер юл хәрәкәте ягы уң[d]
Ачык мәгълүматлар порталы Government Open Data Portal Moldova[d]
Феноменның икътисады Молдова икътисады[d]
Феноменның демографиясе Молдова халкы[d]
Джини коэффициенты 26[35]
Өстәлгән кыйммәт салымы күләме 20 процент
Тулаем туулар коэффициенты 1,256[36]
Шәһәр халкы 1 138 316[37], 1 129 127[37], 1 116 146[37] һәм 1 096 117[37]
Авыл халкы 1 525 908[37], 1 506 003[37], 1 479 663[37] һәм 1 442 777[37]
Демократия индексы 5,78[38]
Туым күрсәткече 12,894[37], 12,481[37], 12,432[37] һәм 12,148[37]
Үлем күрсәткече 13,089[37], 14,445[37], 16,36[37] һәм 16,609[37]
Happy Planet Index score 51[39]
Илнең мобиль коды 259
Илнең телефон коды +373
Халыкара префикс 0
Гадәттән тыш хәлләрдә ярдәм телефоны 112[d]
Илнең GS1 коды 484
Номер тамгасы коды MD
Диңгездәге идентификацияләү номеры 214
Монда җирләнгәннәр төркеме Төркем:Молдовада җирләнгәннәр[d]
Карта
 Молдова Викиҗыентыкта

Молдова Республикасы (Молдова; рум. Republica Moldova/Република Молдова, Moldova/Молдова) — Европаның көньяк-көнчыгышында урнашкан дәүләт.

2004 елның җанисәбе буенча, халык саны — 3 383 332 кеше (Днестр буе Молдавия Республикасын исәпләмичә).[40]

Дәүләт теле — латин графикасы нигезендә молдаван теле[41].

Дәүләт төзелеше — унитар дәүләт, парламент республикасы. 39 административ-территориаль берәмлеккә бүленә, шул исәптә 32 район, 5 муниципий һәм 2 автономияле берәмлек — Гагаузия һәм Днестр сулъягы.

ЯкДәүләт
Төньяк, көнчыгыш һәм төньякУкраина
КөнбатышРумыния

Молдова Көнчыгыш Европа тигезлегенең көньяк-көнбатышында, Днестр һәм Прут елгалары арасында урнаша.

Иң биек нокта — Баланешты тавы (429,5 м), уртача биеклеге — диңгез өстеннән 147 м. Туфраклар — күбесенчә кара туфраклар (75%). Урманнар территориянең 6% өлешне биләп торалар.

  • Төньяк — Наславча авылы (48°29' т. к.)
  • Көньяк — Джурджулешты авылы (45°28' т. к.)
  • Көнчыгыш — Паланка авылы (30°05' кб. о.)
  • Көньяк — Крива авылы (26°30' кб. о.)

Файдалы казылмалар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]

Известьташ, гипс, балчыклар, пыяла комы, гравий, зур булмаган нефть һәм газ чыганаклары.

Климат — уртача континенталь. Гыйнварның урта температурасы — -3…-5 °С, минимум — -41 °С, июльнең урта температурасы — +19,5…22 °С, максимум — +42,4 °С. Урта ел явымнар саны — 450–500 мм.

Барлык елгалар Кара диңгезе бассейнына керәләр. Төп елгалар — Днестр һәм Прут.

XIV гасырына кадәр Молдова территориясе төрле кабиләләрнең (готлар, антлар, гет-даклар) һәм дәүләтләр (Киев Русе, Алтын Урда, Галич-Волын кенәзлеге) биләмәләрнең өлеше булган. 1359 елда беренче молдаван дәүләте — Молдаван кенәзлеге оештерыла. XVI—XVIII гасырларда — Госман империясе составында.

1711 елда, Яшь шәһәрендә молдаван господаре Дмитрий Кантемир Россиягә присяга бирә; ләкин Прут походы нәтиҗәсендә, Госман империясе составында кала.

XVIII гасырның ахырында, Рус-төрек сугышы нәтиҗәсендә, Россия составына Днестр сулъягы керә; 1812 елда, чираттагы рус-төрек сугышы нәтиҗәсендә, Россия составына Бессарабия керә.

1917 елда Молдавия Демократик Республикасы игълан ителә, 1918 елның гыйнварында Бессарабиягә румын гаскәрләре керәләр, шул ук елның мартында Бессарабия Румыния составына кертелә. 1924 елда Днестр сулъягында Молдавия Автономияле Совет Социалистик Республикасы (МАССР) оештырыла.

1940 елда, Молотов-Риббенроп пактның шартлары буенча, Румыния Советлар Берлегенә Бессарабияне һәм Төньяк Буковинаны бирергә мәҗбүр ителә. Бессарабия территориясендә Молдавия Совет Социалистик Республикасы (МССР) оештырыла, аның составына элекке МАССР территориясе кертелә.

1941 елда, Бөек Ватан сугышы барышында, МССР территоряне алман һәм румын гаскәрләре басып алалар. 1944 елның яз-җәйдә, Яссы-Кишенәү операциясе нәтиҗәсендә, Молдова алман-румын гаскәрләреннән азат ителә.

1991 елның 27 августта Молдова бәйсезлеген игълан итә. 19891992 еллардагы Приднестровье конфликты нәтиҗәсендә, Молдова, фактта, Днестр сулъягы территорияне югалта, анда танылмаган Днестр буе Молдавия Республикасы оештырыла.

1994 елда Молдова Констиуциясе кабул ителә.

Халык 1959[42] 1970[43] 1979[44] 1989[45] 2004,[46]
Молдова
2004,[47]
ДМР
2004,
Барлык
К. с. % К. с. % К. с. % К. с. % К. с.1 % К. с.2 % К. с.2 %
молдаваннар 1 886 566 65,4% 2 303 916 64,6% 2 525 687 63,9% 2 794 749 64,5% 2 564 849 75,8% 177 382 31,9% 2 742 231 69,6%
украиннар 420 820 14,6% 505 730 14,2% 560 679 14,2% 600 366 13,8% 282 406 8,3% 160 069 28,8% 442 475 11,2%
руслар 292 930 10,2% 414 444 11,6% 505 730 12,8% 562 069 13,0% 201 218 5,9% 168 678 30,4% 369 896 9,4%
гагаузлар 95 856 3,3% 124 902 3,5% 138 000 3,5% 153 458 3,5% 147 500 4,4% 4 096 0,7% 151 596 3,8%
румыннар 1 663 0,1% 1 581 ~0,0% 1 657 ~0,0% 2 477 0,1% 73 276 2,2% ? ? ~73 276 ~1,9%
болгарлар 61 652 2,1% 73 776 2,1% 80 665 2,0% 76 005 2,0% 65 662 1,9% 13 858 2,5% 79 520 2,0%
башкалар 124 990 4,3% 143 694 4,0% 137 338 3,5% 52 485 1,4% 48 421 1,4% 31 264 5,6% ~79 685 ~2,0%
барлык 2 884 477 100,0% 3 568 873 100,0% 3 949 756 100,0% 4 335 360 100,0% 3 383 332 100.0% 555 347 100.0% 3 938 679 100.0%

АКШ Үзәк разведка идарәсе мәгълүматларына караганда, 2014 елда православие динендәгеләр 90,1 %, православиедән башка христианнар 2,6 %, башка диннәр тарафдарлары 0,1 % булган[48]. Молдова халкының (4 043 000 кеше) 0,40 % ы (15 мең кеше) ислам дине тарафдары (2020) [49].

Административ-территориаль бүленеше

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]
ИсемҮзәкМәйдан
(км²)
Халык саны
(2011)
Халык
тыгызлыгы
ТП саны
Анений Ной районы (Raionul Anenii Noi/Районул Аннений Ной)Анений Ной89283,10093.245
Басарабәска районы (Raionul Basarabeasca/Районул Басарабяска)Басарабәска29529,20099.010
Бричени районы (Raionul Briceni/Районул Бричень)Бричени81475,30092.539
Каһул районы (Raionul Cahul/Районул Кахул)Каһул1,546124,80080.756
Кантимер районы (Raionul Cantemir/Районул Кантемир)Кантимер87062,80072.251
Калараш районы (Raionul Călăraşi/Району Кэлэрашь)Калараш75378,800104.654
Кэушени районы (Raionul Căuşeni/Районул Кэушень)Кэушени1,16392,30079.348
Чимишлия районы (Raionul Cimişlia/Районул Чимишлия)Чимишлия92361,70066.839
Криулени районы (Raionul Criuleni/Районул Криулень)Криулени68873,100106.243
Дондушени районы (Raionul Donduşeni/Районул Дондушень)Дондушени64545,10070.030
Дрокия районы (Raionul Drochia/Районул Дрокия)Дрокия1,00090,10090.140
Дубэсари районы[50] (Raionul Dubăsari/Районул Дубэсарь)Дубэсари30935,200113.915
Единец районы (Raionul Edineţ/Районул Единец)Единец93382,90088.949
Фэлешти районы (Raionul Făleşti/Районул Фэлешть)Фэлешти1,07392,60086.376
Флорешти районы (Raionul Floreşti/Районул Флорешть)Флорешти1,10890,00081.274
Глодени районы (Raionul Glodeni/Районул Глодень)Глодени75461,90082.135
Хынчешти районы (Raionul Hînceşti/Районул Хынчешть)Хынчешти1,484122,00082.263
Яловени районы (Raionul Ialoveni/Районул Яловень)Яловени78399,100126.534
Леова районы (Raionul Leova/Районул Леова)Леова77553,80069.439
Ниспорени районы (Raionul Nisporeni/Районул Ниспорень)Ниспорени63066,800106.039
Окница районы (Raionul Ocniţa/Районул Окница)Окница59756,10094.033
Орһей районы (Raionul Orhei/Районул Орхей)Орһей1,228125,900102.575
Резина районы (Raionul Rezina/Районул Резина)Резина62152,60084.741
Рышкани районы (Raionul Rîşcani/Районул Рышкань)Рышкани93670,00074.855
Сынҗерей районы (Raionul Sîngerei/Районул Сынӂерей)Сынҗерей1,03393,40090.470
Сорока районы (Raionul Soroca/Району Сорока)Сорока1,043100,40096.368
Стрэшени районы (Raionul Străşeni/Районул Стрэшень)Стрэшени73091,300125.139
Шолдэнешти районы (Raionul Şoldăneşti/Районул Шолдэнешть)Шолдэнешти59843,30072.433
Штефан-Водэ районы (Raionul Ştefan-Vodă/Районул Штефан-Водэ)Штефан-Водэ99871,90072.026
Тараклия районы (Raionul Taraclia/Районул Тараклия)Тараклия67444,20065.626
Теленешти районы (Raionul Teleneşti/Районул Теленшть)Теленешти84974,20087.454
Унгени районы (Raionul Ungheni/Районул Унгень)Унгени1,083117,400108.474
ИсемҮзәкМәйдан
(км²)
Халык саны
(2011)
Халык
тыгызлыгы
ТП саны
Бэлци (Bălţi/Бэлць)Бэлци78148,9001909.03
Бендер (Bender/Бендер)[51]Бендер97101,0001041.22
Кишенәү (Chişinău/Кишинэу)Кишенәү635789,5001243.335

Автономияле территорияләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]
ИсемҮзәкМәйдан
(км²)
Халык саны
(2011)
Халык
тыгызлыгы
ТП саны
Гагаузия (Găgăuzia/Гэгэузия)Комрат1,832160,70087.735
Днестр сулъягы (Stînga Nistrului/Стынга Ниструлуй)[51]Тирасполь4,163518,700124.6147

Икътисад нигезен авыл хуҗалыгы тәшкил итә. ҮКИ белешмә китабы буенча, Молдова эшче көченең 25 % өлеше чит илләрдә эшли.

Экспорт — азык-төлек товарлары, текстиль. Төп импортёрлары — Россия (29 %), Румыния (15 %), Италия (10 %).

Импорт — минирәл чималы һәм ягулык, машиналар, җиһазлар, химикатлар. Төп экспортёрлары — Россия (21 %), Румыния (16 %), Украина (15 %).

  1. 1 2 Декларация о независимости Республики Молдова — 1991.
  2. ЮНЕСКО-ның статистика институты
  3. молдаване
  4. http://cnig.gouv.fr/wp-content/uploads/2020/02/CNT-PVM_r%C3%A9vis%C3%A9_2020-01-27-1.pdf
  5. The National Terminology Database for Irish — 2006.
  6. Hotărârea nr. 36 din 05.12.2013 privind interpretarea articolului 13 alin. (1) din Constituție în corelație cu Preambulul Constituției și Declarația de Independență a Republicii Moldova — 2013.
  7. https://web.archive.org/web/20191228114420/https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/moldova-Moldavia
  8. https://www.workwithdata.com/place/moldova
  9. https://radiochisinau.md/live-ceremonia-de-depunere-a-juramantului-de-catre-membrii-guvernului-condus-de-alexandru-munteanu---216526.html
  10. https://www.ncnk.org/sites/default/files/content/resources/publications/NCNK_Issue_Brief_DPRK_Diplomatic_Relations.pdf
  11. https://www.interpol.int/Member-countries/WorldИнтерпол.
  12. https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries/Europe/MOLDOVA
  13. https://www.opcw.org/about-opcw/member-states/ХКТО.
  14. https://www.opcw.org/about-us/member-states/republic-moldova
  15. http://www.unesco.org/eri/cp/ListeMS_Indicators.asp
  16. http://www.upu.int/en/the-upu/member-countries.html
  17. https://www.upu.int/en/Universal-Postal-Union/About-UPU/Member-Countries?csid=-1&cid=198
  18. https://www.itu.int/online/mm/scripts/gensel8
  19. https://public.wmo.int/en/members/republic-of-moldova
  20. https://www.who.int/choice/demography/by_country/en/
  21. https://www.wcoomd.org/-/media/wco/public/global/pdf/about-us/wco-members/list-of-members-with-membership-date.pdf
  22. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_parties_to_the_Treaty_on_the_Non-Proliferation_of_Nuclear_Weapons
  23. 1 2 3 Перепись населения Молдавии (2024) — 2025.
  24. 1 2 https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CDБөтендөнья банкы.
  25. Отчёт о развитии человечестваПрограмма развития ООН, 2022.
  26. Отчёт о развитии человечестваПрограмма развития ООН, 2022.
  27. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS
  28. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 https://www.bti-project.org
  29. 1 2 https://bti-project.org/en/reports/country-dashboard/MDA
  30. ЮНЕСКО-ның статистика институты
  31. http://chartsbin.com/view/edr
  32. 1 2 World Plugs / мөхәррир Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе
  33. World Plugs / мөхәррир Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе
  34. https://web.archive.org/web/20230828051957/https://moldova.md/en/content/geography
  35. https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI
  36. ЮНЕСКО-ның статистика институты
  37. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 (unspecified title)база данных Всемирного банка.
  38. 2020 Democracy Index
  39. https://happyplanetindex.org/countries/?c=MDA
  40. http://www.statistica.md/public/files/Recensamint/Recensamintul_populatiei/vol_1/1_Toate_recensaminteleRne_ro.xls
  41. Молдова Республикасы Конституциясе. Статья 13, 1 нче пункт, archived from the original on 2013-07-30, retrieved 2012-11-05
  42. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=4
  43. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=9
  44. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=9
  45. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=9
  46. http://www.statistica.md/pageview.php?l=ru&idc=295
  47. http://pop-stat.mashke.org/pmr-ethnic-loc2004.htm
  48. Europe: Moldova. 2019 елның 7 гыйнвар көнендә архивланган cia.gov, 5.02.2020(ингл.)
  49. Muslim Population By Country 2020 2019 елның 1 сентябрь көнендә архивланган(ингл.)
  50. Өлешчә — Днестр буе Молдавия Республикасы контроле астында
  51. 1 2 Чыганакка җибәрү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок cities не указан текст