Беларусия

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Беларусия latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Беларус
Flag of Belarus.svg
Байрак
Coat of arms of Belarus (official).svg
Илтамга
Шигарь Hospitality Beyond Borders Edit this on Wikidata
Башкала Минск
Халык саны 9 408 400 (1 гыйнвар 2020, бәяләмә) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 25 август 1991 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+03:00
Рәсми тел беларус теле, Рус теле
География
Мәйдан 207,600.496983 квадрат километр
Координатлар 53.5283°N 28.0467°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Канун чыгару органы Беларус Җөмһүриятенең милли җыелышы
Дәүләт башлыгы Александр Лукашенко
Башлык исеме Беларусның баш министры
Хөкүмәт башлыгы Роман Головченко
Икътисад
ТЭП 54 442 миллион АКШ доллары (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Беларус сумы, символы рубля, ISO 4217
Инфеләсә 10.6% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 6% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.62 (2014)[2]
КПҮИ 0.798 (2014)[3]
Яшәү озынлыгы 73.82683 ел (2016)[4]
Джини коэффициенты 0.297
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 101 (янгын сакчылары)[5]
  • 102 (пүлисә)[5]
  • 103 (ашыгыч тыйб ярдәме)[5]
  • Электр аергычы төре Europlug,[6] Schuko[6]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[7]
    Челтәр көчәнеше 220 вольт
    Телефон коды +375
    ISO 3166-1 коды BY
    ХОК коды BLR
    Интернет домены .by, .бел

    Беларусь яки АкPәсәй (белар. Беларусь), рәсми атамасы Беларусь Җөмһүрияте (белар. Рэспубліка Беларусь) – Көнчыгыш Яypyпaда урнашкан дәүләт. 1991 елга кадәр – Беларус Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятсы. Күршеләре: Pәсәй, Латвия, Литва, Πүлшә, Украина.

    Җәгъpафия[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Чиктәшлек[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Як Ил
    Төньяк Латвия (чик озынлыгы — 143 км), Pәсәй
    Көнчыгыш Pәсәй (чик озынлыгы — 990 км)
    Төньяк-көнчыгыш Литва (чик озынлыгы — 462 км)
    Көнбатыш Πүлшә (чик озынлыгы — 399 км)
    Көньяк Украина (чик озынлыгы — 975 км)

    Кырый ноктлалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Беларусьның Витебск өлкәсендә Яypyпaның географик үзәге урнаша.

    Рельеф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Беларусь Көчыгыш Яypyпa тигезлегендә урнаша, илнең иң калку өлеше үзәк өлеше була — шунда Беларус таулар тезмәсе урнаша; Беларус таулар тезмәсененең Минск калкулыгында Беларусьның иң биек ноктасы — Дзержинсᴋи тавы (345 м) урнаша. Беларусьның иң түбән ноктасы — Неман елгасы (Литва белән чиге янында) (90 м).

    Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Беларусь климаты — континенталь климатыннан диңгез климатына күчә торган уртача климат. Иң җылы ай — июнь (урта температурасы — 17°С…19°С), иң салкын ай — гыйнвар (уртача температура — -4,4°С…-8°С). Уртача еллык явым-төшем күләме — 600-700 мм.

    Гидрография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Төп елгалар — Днепр, Көнбатыш Двина, Неман, Припәть. Иң зур күл — Нарочь күле (80 дүрᴛкел киламитер). Беларусь территорәнең 1/3 өлешен сазлыклар биләп тора, алар күбесенчә Полесьеда урнаша.

    Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Борынгы тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Беренче сәяси берләшмәләр хәзреге Беларусь территориясендә VI—IX гасырларда барлыкка килә.[8] Славәннар һәм балтлар мәдәниятләре кушылу нәтиҗәсендә кривич, дрегович, радимич, ятвәг, литва кабиләләре барлыкка килә.

    Киев уpыcе эчендә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    IX гасырның ахырында Киев уpыcе барлыкка килә, аның cастaфына акрынлап Беларусь территориясе дә керә.

    Борынгы уpыcьның таркалу процессы вакытында XI гасырның ахырында — XII гасырның башында Полоцк, Смоленск һәм Туров кенәзлекләре аерылып чыга; XII гасырда Гродно, Слуцк, Орша, Мстиславль, Новогрудок, Логойск, Друцк һ. б. кенәзлекләр барлыкка килә.

    Монгол-татар ябырылуыннан соң хәзерге Беларусь җирләре акрынлап Бөек Литва кенәзлеге cастaфына кертеләләр.

    Бөек Литва кенәзлеге эчендә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Речь Посполитая эчендә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Pәсәй империясе эчендә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    XVIII гасырның ахырында, Речь Посполитаяның бүлүләре һәм Тилзит солыхы нәтиҗәсендә Беларусь территориясе Pәсәй империясе cастaфына кертелә.

    1812 елгы сугышы вакытында Беларусь территориясенә зур зыян китерелә, күп кеше һәлак була.

    18621863 елларда Беларусь, Πүлшә һәм Литва җирләрендә Поләк күтәрелеше була.

    1871 елда Беларусь территориясендәге беренче тимер юл (МәскәүСмоленскБрест) төзелә.

    1917 елның револүциягә кадәр хәзерге Беларусь җирләре Витебск, Могилев, Минск, Гродно, Житомир (өлешчә) һәм Вильно (өлешчә) губерналары cастaфында булганнар.

    19141918 елларда Беларусь — Беренче бөтендөнья сугышы хәрәкәтләре мәйданы. 1915 елда Горлица-Тарново арасындагы уpыc фронтын өзү нәтиҗәсендә Алмания Двинск—Поставы—Барановичи—Пинск сызыгы кадәр көнбатыш җирләрен, ә 1918 елның Брест солыхы нәтиҗәсендә — бөтен территориясен басып ала.

    Ватандашлар сугышы вакытында[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Моны да карагыз: Pәсәй ватандашлар сугышы

    Rzeczpospolita 1922.png

    1918 елның 25 мартында алман оккупациясе астындагы территорияләрдә Беларусь Халык җɵмһүрᴎятсы игълан ителә. Алманнар китүдән соң БХР территориясе зур каршылыксыз Кызыл әрме тарафыннан басып алына. Смоленскида узган 1918 елның 30-31 дᴎкәбеpдагы Pәсәй империясе Төньяк-Көнбатыш өлкәләренең РСДРП (б) оешмалары конференциясендә Беларусьның сәвит хөкүмәте оештырыла; 1919 елның 1 гыйнварында Сәвит Социалистик Беларусь җɵмһүрᴎятсы игълан ителә. 8 гыйнварда ССБР хөкүмәте Смоленскидан Минскига күчә. 31 гыйнварда Сәвит Социалистик Җөмһүриятләр Брелеге Pəcəᴎ̆ Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте cастaфыннан чыгарыла, аның бәйсезлеген Сәвит Pәсәйнең хөкүмәте таный.

    27 фᴎврәᴫдә Сәвит Социалистик Беларусь җɵмһүрᴎятсы Литва Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятсы белән Литва-Беларус Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятсына (кыскача Литбел) берләштерелә.

    1919 елның яз-җәй эчендә Литбел территориясе Πүлшә гаскәрләре тарафыннан басыла. Кызыл әрменең 1920 елның яз-җәйге каршы һөҗүме нәтиҗәсендә Беларусьның зур өлешен кире ала һәм яңабаштан анда Беларус Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятны игълан итә. 1921 елгы Сәвит Социалистик Җөмһүриятләр Брелеге һәм Πүлшә арасындагы Рига килешүе нәтиҗәсендә Көнбатыш Беларусь Πүлшә cастaфына күчә.

    Беларус Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятсы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1924 һәм 1926 елларда БССР cастaфына Витебск (Витебск белән), Смоленск (Орша белән) һәм Гомель (Гомель белән) губерналары өлешләре кертеләләр. 1936 елга кадәр БССРда дүрт рәсми тел булган — беларус, рус, поләк һәм идиш.

    BrestFortress7.JPG
    Soviet guerilla.jpg

    1939 елда БССР cастaфына Көнбатыш Беларусь кертелә.[9]

    1941 елның 22 июньдә Алмания Сәвит Берлегенә һөҗүм итә. БССР территориясе алман гаскәрләре тарафыннан 1941 елның җәй-кыш эчендә тулысынча басып алына. Оккупация чорында Беларусь территориясендә киң партизан хәрәкәте җәелеп китә. Беларусь территориясе 19431944 елларда «Багратион» əпирәcәсе нәтиҗәсендә азат ителә. 1945 елда Беларус Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятсы Берләшкән Милләтләр Оешмасының дәүләт-нигезләүчеләрнең берсе була.

    1986 елның 26 əприᴫдә Чернобыль атом ᴎᴫᴎкᴛepостаʜсaсендә һәлакәте була, аның нәтиҗәсендә Беларусь территорәсенең зур өлеше радиацион агуына дучар була.

    1990 елның 27 июнендә Беларус ССРы Дәүләт суверенлыгы турында Декларация кабул ителә.

    Бәйсезлек периоды[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1994 елда Беларусь Конституциясе кабул ителә.

    1995 елда Александр Лукашенко тәкъдиме буенча үткәрелгән референдумы буенча Беларусьда рус теленә дә дәүләт теле cтaтысын бирелә, яңа флаг һәм герб кабул ителә.

    Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Торак пунктлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Моны да карагыз: БелаPәсәй шәһәрләре исемлеге
    2009 елның җанисәбе буенча Беларусьда 112 шәһәр, 94 шәһәр тибындагы бистә[10] һәм 23 549 авыл торак пункт[11] исәпләнә.

    115px
    Минск
    Sovetskaya str. (Gomel).JPG
    Гомель
    110px
    Могилөв
    Viciebsk collage.jpg
    Витебск

    Урын Шәһәр Беларус исеме Халык саны

    СовГродно3.jpg
    Гродно
    Brest Sovetskay.jpg
    Брест
    Bobrujsk railway station1 BY.jpg
    Бобруйск

    Барановичи

    1 Минск Мінск 1 836 808
    2 Гомель Гомель 482 652
    3 Могилөв Магілөў 347 928
    4 Витебск Віцебск 347 928
    5 Гродно Гродна 327 540
    6 Брест Брэст 309 764
    7 Бобруйск Бабруйск 215 092
    8 Барановичи Баранавічы 168 240
    9 Борисов Барысаў 147 381
    10 Пинск Пінск 130 355
    11 Орша Орша 117 225
    12 Мозырь Мазыр 108 792
    13 Солигорск Салігорск 102 297
    14 Новополоцк Наваполацк 98 138
    15 Лида Ліда 97 629
    16 Молодечно Маладзечна 94 282
    17 Полоцк Полацк 82 547
    18 Жлобин Жлобін 75 866
    19 Светлогорск Светлагорск 69 995
    20 Речица Рэчыца 64 731
    2009 ел җанисәбе буенча


    Белоруссия татарлары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Моны да карагыз: Πүлшә-Литва татарлары

    Моны да карагыз: Минск җәмигъ мәчете

    Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Минск өлкәсеБрест өлкәсеГомель өлкәсеГродно өлкәсеМогилев өлкәсеВитебск өлкәсеМинск
    БелаPәсәйнең административ бүленеше

    Беларусь — унитар җɵмһүрᴎят, административ берәмлек — өлкә. Беларусь 6 өлкәгә бүленә:

    Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Тимер юл транспорты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Беларусь тимер юлларның гомум озынлыгы — 5 512 километр, шул исәптә ᴎᴫᴎкᴛepлаштырылган тимер юллар — 897 километр.

    Һава транспорты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Халыкара аэропортлар Минскида, Брестта, Витебскида, Гомельдә, Гроднода һәм Могилөвда урнашалар.

    Мәдәният[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Дин[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1994 елның 15 мартында кабул ителгән БелаPәсәй җɵмһүрᴎятсы Конституциясенең 16 статьясы нигезендә (1996 елның 24 ноябрендә һәм 2004 елның 17 октәбрендә җɵмһүрᴎят референдумнарында кабул ителгән үзгәрешләр һәм өстәмәләр белән), «диннәр закон каршында тигез». Ил территориясендә урнашкан иң зур дини оешма — Рус православие чиркәве, дин тотучылар саны буенча икенче Рим католик чиркәве. Күп санлы конфессияләр: протестантлар, яһүд дине, ислам, һинд дине, бәһаи дине һәм башкалар бар. Шул ук вакытта ил халкының күп өлеше динсез булып санала[12].

    Символика[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Калып:Яypyпa илләре Калып:БелаPәсәйның административ бүленеше