Бразилия

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Бразилия latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Брәзил
Flag of Brazil.svg
Байрак
Coat of arms of Brazil.svg
Илтамга
Башкала Бразилиа
Халык саны 208 494 900 (2018) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1822 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC−02:00, UTC−02:00, UTC−03:00, UTC−03:00, UTC−03:00, UTC−04:00, UTC−04:00, UTC−05:00
Рәсми тел партугал теленең брәзил варианты, Брәзил ишарәләр теле
Җәгърафия
Мәйдан 8,515,767 дүрткел киламитер
Координатлар 14°S 53°W Edit this on Wikidata
Сәясәт
Канун чыгару органы Брәзил милли кәнгрисе
Дәүләт башлыгы Мишел Темер
Хөкүмәт башлыгы Жаир Болсонару
Икътисад
ТЭП $2 055 506 миллион (2017) Edit this on Wikidata
Кеше башына ТЭП $8539 ±0.01 (2015) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Брәзил риялы
Инфеләсә 6.3% (2016)
Акчалата резерв 363 570 247 227 ±1 АКШ дуллыры (2014) Edit this on Wikidata
Эшсезлек дәрәҗәсе 7% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.74 (2015)[2]
КПҮИ 0.754 (2015)[3][4]
Яшәү озынлыгы 75.509 ел (2016)[5]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 190 (пүлисә)[6]
  • 192 (ашыгыч тыйб ярдәме)[6]
  • 193 (янгын сакчылары)[6]
  • Электр аергычы төре Europlug,[7] IEC 60906-1[7]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң
    Челтәр көчәнеше 127 вольт,[7] 220 вольт[7]
    Телефон коды +55
    ISO 3166-1 коды BR
    ХОК коды BRA
    Интернет домены .br

    Брази́лия, рәсми атамасы Брази́лия Федерати́в Респу́бликасы (порт. República Federativa do Brasil) – Көньяк Америкада урнашкан дәүләтләр арасында өслек мәйданы һәм халык саны буенча беренче урында торучы дәүләт. Кыйтганың көнчыгыш һәм үзәк өлешләрен алып тора.

    Башкаласы – Бразилиа шәһәре.

    Француз Гвианасы, Суринам, Гайана, Венесуэла, Колумбия, Перу, Боливия, Парагвай, Аргентина һәм Уругвай белән чиктәш. Коры җирдәге чикләренең озынлыгы якынча 16 мең км. Көнчыгыштан берничә утравы (иң мөһиме – Фернанду-ди-Норонья) Бразилиянеке булган Атлантик океан белән юыла. Яр сызыгы озынлыгы – 7,4 мең км.

    Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Бразилия территориясендә кешенең пәйда булуы неолит дәверенә туры килә. 16 гасыргача Бразилиядә берничә эре индей кабилә яшәгән. Алар күчмә хәят алып барганнар, тупи-гуарани кабиләсе генә утрак яшәгән. Индей кабиләләре аучылык, балыкчылык белән беррәттә игенчелек белән шөгыльләнгән. 1500 елның апрельдә Португалия диңгезчесе Педру Кабрал Бразилия ярларына барып җитә һәм кәшеф иткән җирне Португалия биләмәсе итеп игълан итә.

    География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Бразилиянең топографик картасы

    Бразилия – Латин Америкасының иң зур дәүләте, континентның яртысын диярлек биләп тора. Башкаласы – Бразилиа. Территориясе коры җир өслегенең 5,7 %ын тәшкил итә (8 514 215,3 км²). Бразилия – зурлык буенча дәүләтләр арасында бишенче урында тора (Русия, Канада, Кытай һәм Америка Кушма Штатларыннан соң).

    Илнең төньгында Амазония үзәнлеге урнашкан. Төньякта ул Гвиана яссы таулыгының төньяк өлешенең калкулыклы тигезлегенә күчә. Калган территория исә тулысынча диярлек Бразилия яссы таулыгында урнашкан.

    Бразилиянең иң югары ноктасы – Неблин тау түбәсе (2 994 м).

    Сәясәт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Дәүләт башында халык тарафыннан 4 елга сайланучы президент тора.

    Югары закон чыгаручы орган булып ике палаталы (федераль Сенат (81 урын) һәм Депутатлар Палатасы (513 урын)) Милли кәнгрис тора.

    Югары мәхкәмә хакимияте Бразилия Конституциясенең дөрес шәрехләнүе һәм кулланылуы өчен җавап бирүче Югары Федераль Суд тарафыннан чынлыкка ашырыла.

    Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Халык саны – 198,7 млн (2009 елның июль бәяләмәсе, дөньяда 6нчы урын).

    Еллык арту – 1,2% (фертильлек – бер хатын-кызга 2,2 тудыру).

    Уртача гомер озынлыгы – ирләрдә 68 ел, хатын-кызларда 76 ел.

    Телләр – португалча (рәсми һәм иң таралган), шулай ук испанча, немецча, итальянча, японча, инглизчә һәм индеец телләре.

    Диннәр – католицизм (номиналь рәвештә) 73,6%, протестантизм 15,4%, спиритуалим 1,3%, банту/вуду 0,3%, башкалар 2%, атеистлар 7,4% (2004 елгы исәп буенча).

    Укый-яза белү – 89% (2004 елгы бәяләмә).

    Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Бразилия — куәтле аграр җи­тештерүгә ия, продукцияне күпләп читкә сатучы ил. Кытай борчагы һәм терлекчелек продук­цияләре белән бергә экспорт күләме 100 миллиард доллардан арта. Тимер рудасына бай. Русия кебек үк, Бразилия дә күпләп чимал сатуны арттырырга сәләтле.[8]

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; UNESCO Institute for Statistics.
    3. http://hdr.undp.org/en/data.
    4. https://g1.globo.com/mundo/noticia/em-79-lugar-brasil-estaciona-no-ranking-de-desenvolvimento-humano-da-onu.ghtml.
    5. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; UNESCO Institute for Statistics.
    6. 6,0 6,1 6,2 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    7. 7,0 7,1 7,2 7,3 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    8. Башкортстан — инвестицияләр мәйданы