Эквадор

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Эквадор Җөмһүрияте
República del Ecuador
Эквадор
Байрак Илтамга
Эквадор байрагы Эквадор гербы
Шигарь: «Dios, patria y libertad

(исп. «Алла, ватан һәм азатлык»)»

Ил көе: «Salve, Oh Patria»
Эквадор урнашуы
Дәүләт төзелеше Җөмһүрият
Рәсми тел Испанча
Башкала Кито
Эре шәһәрләр Кито, Гуаякиль
президент Рафаэль Корреа
Премьер-министр Ленин Морено
Мәйдан
– Барлыгы
– % Су

283 560 км²
8,8%
Халык саны
– Барлыгы (2005)
– Тыгызлык

13 850 000 кеше
47 кеше/км²
Акча АКШ доллары
Вакыт UTC -5
Пәрәвез домены .ec
Телефон коды +593


Эквадо́р (исп. Ecuador), рәсми атама Эквадо́р Җөмһүрияте́ (исп. República del Ecuador) – Көньяк Американың төньяк-көнбатышында урнашкан дәүләт. Илнең исеме испан телендә экватор сүзен аңлата.

Көнбатышта Эквадор Тын океан белән юыла, төньякта Колумбия белән чиктәш, көнчыгышта һәм көньякта Перу белән чиктәш. Эквадор составына Галапагос утраулары керә.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ecuador Topography.png

Эквадор төньякта Колумбия, көньякта вә көнчыгышта Перу белән чиктәш. Көнбатышта Тын океан сулары белән юыла. Эквадор территориясе табигать ягыннан 3 өлешкә бүленә: Ориенте (тауалды тигезлекләр), Сьерра (Анд таулары) һәм Коста, ягъни "яр буе" (Анд таулары итәге һәм Гуаяс үзәнендәге түбәнлекләр). Сүнгән (Чимборасо — Эквадорның иң биек ноктасы, 6262 м) һәм хәрәкәттәге (Котопахи һ.б.) янартаулар бар.

Файдалы казылмалар: нефть, табигый газ, алтын, көмеш, күкерт, ташкүмер, марганец, бакыр һәм полиметалл рудалары. Климат Ориентеда экваториаль, Сьеррада тау-экваториаль, Костада субэкваториаль. Уртача айлык температура Китода (2800 м биеклектә) +13°С, көньякта +23°…+27°С. Еллык явым-төшемнәр саны 100 ммдан (көньякта) 6000 ммгача (Анд тауларының көнчыгыш битләүләрендә).

Эре елгалар: Гуаяс, Путумайо, Напо, Тигро. Территориясенең 75%ы урман (нигездә дымлы тропик урман). Урманнарда аю, ягуар, кыргый мәче, һ.б. сөт имезүче хайваннар яшиләр. Елан, ташбака, варан, диңгез игуанасы, тимсах (крокодил), кошлар күп. Туфраклары көлсу-кызыл, тау-болын һәм аллювиаль.

Галапагос, Котопахи, Сангай һәм башка милли парклар бар.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Эквадор территориясендә борынгыдан 16 гасыр башларына кадәр индей кабиләләре яшәгән. 15 гасыр азагында бу җирләрне инклар басып алган. 1526 елда Эквадор ярына испан конкистадорлары килеп җиттеләр. 1531—33 елларда Франсиско Писарро җитәкчелегендәге конкистадорлар экспедициясе Экавадор территориясен басып алды. 1540-елларда җирле халык испаннарга каршы гыйсъян күтәргән. 1563—1739 елларда Эквадор Кито ауденциясе буларак Перу вицекыйраллыгы, 1739—1822 елларда Яңа Гранада вицекыйраллыгы составында. 

1822 елда бәйсезлек игълан ителгән. 1830 елның майгача Кито вилаяте буларак Бөек Колумбия составында булган. 1830 елда мөстәкыйль дәүләткә әйләнгән.

1945 елдан БМО әгъзасы.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халкының 71% метислар (европалылар һәм индейлар никахлашудан туган буыннар), монтубио (7,4%), афроэквадорлылар (7,2%) һәм индейлар (7%). Диндарларнның күпчелеге католиклар. Халкының 62% шәһәрләрдә яши.

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ecuador provinces-numbers.svg

Эквадор 24 вилаятькә бүленгән. Алар, үз нәүбәтендә, 199 кантонга бүленәләр.

  1. Асуай
  2. Боливар
  3. Каньяр
  4. Карчи
  5. Чимборасо
  6. Котопахи
  7. Эль-Оро
  8. Эсмеральдас
  9. Галапагос
  10. Гуаяс
  11. Имбабура
  12. Лоха
  13. Лос-Риос
  14. Манаби
  15. Морона-Сантьяго
  16. Напо
  17. Орельяна
  18. Пастаса
  19. Пичинча
  20. Санта-Элена
  21. Санто-Доминго-де-лос-Тсачилас
  22. Сукумбиос
  23. Тунгурауа
  24. Самора-Чинчипе

Дәүләт корылышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Эквадор — җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе 1998 елда кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент, у 4 еллык мөддәткә сайлана; икенче мөддәткә сайлану мөмкин. Канун чыгучы хакимиятне Милли конгресс (берпулатлы парламент), башкарма хакимиятне президент һәм аның тарафыннан билгеләнә торган хөкүмәт гамәлгәа ашыра; президент хөкүмәт белән дә җитәчелек итә.