Эквадор

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Эквадор latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Иквадур
Flag of Ecuador.svg
Байрак
Coat of arms of Ecuador.svg
Илтамга
Шигарь Dios, patria y libertad Edit this on Wikidata
Башкала Кито
Халык саны 15 737 878 (2013) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 10 август 1809, 24 май 1822, 11 октябрь 1811 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC−05:00, UTC−06:00
Рәсми тел испан теле
Җәгърафия
Мәйдан 283,560 дүрткел киламитер
Координатлар 1°S 78°W Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Ленин Морено
Хөкүмәт башлыгы Ленин Морено
Икътисад
ТЭП 103 057 миллион АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге АКШ дуллыры, Иквадур сукресе
Инфеләсә 1.1% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 5% (2014)[1]
Туу күрсәткече 2.542 (2014)[2]
КПҮИ 0.746 (2018)[3]
Яшәү озынлыгы 76.327 ел (2016)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 9-1-1
  • 101 (пүлисә)[5]
  • 102 (янгын сакчылары)[5]
  • 131 (ашыгыч тыйб ярдәме)[5]
  • Электр аергычы төре NEMA 1-15,[6] NEMA 5-15[6]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[7]
    Челтәр көчәнеше 120 вольт[6]
    Телефон коды +593
    ISO 3166-1 коды EC
    ХОК коды ECU
    Интернет домены .ec



    Эквадо́р (исп. Ecuador), рәсми атама Эквадо́р Җөмһүрияте́ (исп. República del Ecuador) – Көньяк Американың төньяк-көнбатышында урнашкан дәүләт. Илнең исеме испан телендә экватор сүзен аңлата.

    Көнбатышта Эквадор Тын океан белән юыла, төньякта Колумбия белән чиктәш, көнчыгышта һәм көньякта Перу белән чиктәш. Эквадор составына Галапагос утраулары керә.

    География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Ecuador Topography.png

    Эквадор төньякта Колумбия, көньякта вә көнчыгышта Перу белән чиктәш. Көнбатышта Тын океан сулары белән юыла. Эквадор территориясе табигать ягыннан 3 өлешкә бүленә: Ориенте (тауалды тигезлекләр), Сьерра (Анд таулары) һәм Коста, ягъни "яр буе" (Анд таулары итәге һәм Гуаяс үзәнендәге түбәнлекләр). Сүнгән (Чимборасо — Эквадорның иң биек ноктасы, 6262 м) һәм хәрәкәттәге (Котопахи һ.б.) янартаулар бар.

    Файдалы казылмалар: нефть, табигый газ, алтын, көмеш, күкерт, ташкүмер, марганис, бакыр һәм полиметалл рудалары. Климат Ориентеда экваториаль, Сьеррада тау-экваториаль, Костада субэкваториаль. Уртача айлык температура Китода (2800 м биеклектә) +13°С, көньякта +23°…+27°С. Еллык явым-төшемнәр саны 100 ммдан (көньякта) 6000 ммгача (Анд тауларының көнчыгыш битләүләрендә).

    Эре елгалар: Гуаяс, Путумайо, Напо, Тигро. Территориясенең 75%ы урман (нигездә дымлы тропик урман). Урманнарда аю, ягуар, кыргый мәче, һ.б. сөт имезүчеләр яши. Елан, ташбака, варан, диңгез игуанасы, тимсах (крокодил), кошлар күп. Туфраклары көлсу-кызыл, тау-болын һәм аллювиаль.

    Галапагос, Котопахи, Сангай һәм башка милли парклар бар.

    Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Эквадор территориясендә борынгыдан 16 гасыр башларына кадәр индей кабиләләре яшәгән. 15 гасыр азагында бу җирләрне инклар басып алган. 1526 елда Эквадор ярына испан конкистадорлары килеп җиттеләр. 1531—33 елларда Франсиско Писарро җитәкчелегендәге конкистадорлар экспедициясе Экавадор территориясен басып алды. 1540-елларда җирле халык испаннарга каршы гыйсъян күтәргән. 1563—1739 елларда Эквадор Кито ауденциясе буларак Перу вицекыйраллыгы, 1739—1822 елларда Яңа Гранада вицекыйраллыгы составында. 

    1822 елда бәйсезлек игълан ителгән. 1830 елның майгача Кито вилаяте буларак Бөек Колумбия составында булган. 1830 елда мөстәкыйль дәүләткә әйләнгән.

    1945 елдан БМО әгъзасы.

    Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Халкының 71% метислар (европалылар һәм индейлар никахлашудан туган буыннар), монтубио (7,4%), афроэквадорлылар (7,2%) һәм индейлар (7%). Диндарларнның күпчелеге католиклар. Халкының 62% шәһәрләрдә яши.

    Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Ecuador provinces-numbers.svg

    Эквадор 24 вилаятькә бүленгән. Алар, үз нәүбәтендә, 199 кантунга бүленәләр.

    1. Асуай
    2. Боливар
    3. Каньяр
    4. Карчи
    5. Чимборасо
    6. Котопахи
    7. Эль-Оро
    8. Эсмеральдас
    9. Галапагос
    10. Гуаяс
    11. Имбабура
    12. Лоха
    13. Лос-Риос
    14. Манаби
    15. Морона-Сантьяго
    16. Напо
    17. Орельяна
    18. Пастаса
    19. Пичинча
    20. Санта-Элена
    21. Санто-Доминго-де-лос-Тсачилас
    22. Сукумбиос
    23. Тунгурауа
    24. Самора-Чинчипе

    Дәүләт корылышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Эквадор — җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе 1998 елда кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент, у 4 еллык мөддәткә сайлана; икенче мөддәткә сайлану мөмкин. Канун чыгучы хакимиятне Милли кәнгрис (берпулатлы парламент), башкарма хакимиятне президент һәм аның тарафыннан билгеләнә торган хөкүмәт гамәлгәа ашыра; президент хөкүмәт белән дә җитәчелек итә.

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/ECU.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    5. 5,0 5,1 5,2 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 10 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    6. 6,0 6,1 6,2 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    7. http://chartsbin.com/view/edr.