Эквадор

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Эквадор latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Иквадур
Flag of Ecuador.svg
Байрак
Coat of arms of Ecuador.svg
Илтамга
Шигарь Бог, Родина и свобода Edit this on Wikidata
Башкала Кито
Халык саны 15 737 878 (2013) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 10 август 1809, 24 май 1822, 11 октябрь 1811 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC−05:00, UTC−06:00
Рәсми тел испан теле
Җәгърафия
Мәйдан 283,560 дүрткел киламитер
Координатлар 1°S 78°W Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Ленин Морено
Хөкүмәт башлыгы Ленин Морено
Икътисад
ТЭП 103 057 миллион АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Кеше башына ТЭП 455 АКШ дуллыры (1960), 375 АКШ дуллыры (1961), 315 АКШ дуллыры (1962), 368 АКШ дуллыры (1963), 440 АКШ дуллыры (1964), 454 АКШ дуллыры (1965), 449 АКШ дуллыры (1966), 458 АКШ дуллыры (1967), 450 АКШ дуллыры (1968), 527 АКШ дуллыры (1969), 471 АКШ дуллыры (1970), 440 АКШ дуллыры (1971), 495 АКШ дуллыры (1972), 588 АКШ дуллыры (1973), 970 АКШ дуллыры (1974), 1106 АКШ дуллыры (1975), 1266 АКШ дуллыры (1976), 1495 АКШ дуллыры (1977), 1574 АКШ дуллыры (1978), 1823 АКШ дуллыры (1979), 2241 АКШ дуллыры (1980), 2665 АКШ дуллыры (1981), 2374 АКШ дуллыры (1982), 1993 АКШ дуллыры (1983), 1916 АКШ дуллыры (1984), 1895 АКШ дуллыры (1985), 1651 АКШ дуллыры (1986), 1467 АКШ дуллыры (1987), 1340 АКШ дуллыры (1988), 1392 АКШ дуллыры (1989), 1491 АКШ дуллыры (1990), 1623 АКШ дуллыры (1991), 1690 АКШ дуллыры (1992), 1729 АКШ дуллыры (1993), 2028 АКШ дуллыры (1994), 2135 АКШ дуллыры (1995), 2159 АКШ дуллыры (1996), 2361 АКШ дуллыры (1997), 2300 АКШ дуллыры (1998), 1584 АКШ дуллыры (1999), 1451 АКШ дуллыры (2000), 1903 АКШ дуллыры (2001), 2183 АКШ дуллыры (2002), 2440 АКШ дуллыры (2003), 2708 АКШ дуллыры (2004), 3021 АКШ дуллыры (2005), 3350 АКШ дуллыры (2006), 3590 АКШ дуллыры (2007), 4274 АКШ дуллыры (2008), 4255 АКШ дуллыры (2009), 4657 АКШ дуллыры (2010), 5223 АКШ дуллыры (2011), 5702 АКШ дуллыры (2012), 6074 АКШ дуллыры (2013), 6396 АКШ дуллыры (2014), 6150 АКШ дуллыры (2015), 6099 АКШ дуллыры (2016), 6273 АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге АКШ дуллыры, Иквадур сукресе
Инфеләсә 1.1% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 5% (2014)[1]
Туу күрсәткече 2.542 (2014)[2]
КПҮИ 0.645 (1990)[3]
Яшәү озынлыгы 76.327 ел (2016)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 9-1-1
  • 101 (пүлисә)[5]
  • 102 (янгын сакчылары)[5]
  • 131 (ашыгыч тыйб ярдәме)[5]
  • Электр аергычы төре Type A,[6] Type B[6]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[7]
    Челтәр көчәнеше 120 вольт[6]
    Телефон коды +593
    ISO 3166-1 коды EC
    ХОК коды ECU
    Интернет домены .ec



    Эквадо́р (исп. Ecuador), рәсми атама Эквадо́р Җөмһүрияте́ (исп. República del Ecuador) – Көньяк Американың төньяк-көнбатышында урнашкан дәүләт. Илнең исеме испан телендә экватор сүзен аңлата.

    Көнбатышта Эквадор Тын океан белән юыла, төньякта Колумбия белән чиктәш, көнчыгышта һәм көньякта Перу белән чиктәш. Эквадор составына Галапагос утраулары керә.

    География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Ecuador Topography.png

    Эквадор төньякта Колумбия, көньякта вә көнчыгышта Перу белән чиктәш. Көнбатышта Тын океан сулары белән юыла. Эквадор территориясе табигать ягыннан 3 өлешкә бүленә: Ориенте (тауалды тигезлекләр), Сьерра (Анд таулары) һәм Коста, ягъни "яр буе" (Анд таулары итәге һәм Гуаяс үзәнендәге түбәнлекләр). Сүнгән (Чимборасо — Эквадорның иң биек ноктасы, 6262 м) һәм хәрәкәттәге (Котопахи һ.б.) янартаулар бар.

    Файдалы казылмалар: нефть, табигый газ, алтын, көмеш, күкерт, ташкүмер, марганис, бакыр һәм полиметалл рудалары. Климат Ориентеда экваториаль, Сьеррада тау-экваториаль, Костада субэкваториаль. Уртача айлык температура Китода (2800 м биеклектә) +13°С, көньякта +23°…+27°С. Еллык явым-төшемнәр саны 100 ммдан (көньякта) 6000 ммгача (Анд тауларының көнчыгыш битләүләрендә).

    Эре елгалар: Гуаяс, Путумайо, Напо, Тигро. Территориясенең 75%ы урман (нигездә дымлы тропик урман). Урманнарда аю, ягуар, кыргый мәче, һ.б. сөт имезүчеләр яши. Елан, ташбака, варан, диңгез игуанасы, тимсах (крокодил), кошлар күп. Туфраклары көлсу-кызыл, тау-болын һәм аллювиаль.

    Галапагос, Котопахи, Сангай һәм башка милли парклар бар.

    Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Эквадор территориясендә борынгыдан 16 гасыр башларына кадәр индей кабиләләре яшәгән. 15 гасыр азагында бу җирләрне инклар басып алган. 1526 елда Эквадор ярына испан конкистадорлары килеп җиттеләр. 1531—33 елларда Франсиско Писарро җитәкчелегендәге конкистадорлар экспедициясе Экавадор территориясен басып алды. 1540-елларда җирле халык испаннарга каршы гыйсъян күтәргән. 1563—1739 елларда Эквадор Кито ауденциясе буларак Перу вицекыйраллыгы, 1739—1822 елларда Яңа Гранада вицекыйраллыгы составында. 

    1822 елда бәйсезлек игълан ителгән. 1830 елның майгача Кито вилаяте буларак Бөек Колумбия составында булган. 1830 елда мөстәкыйль дәүләткә әйләнгән.

    1945 елдан БМО әгъзасы.

    Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Халкының 71% метислар (европалылар һәм индейлар никахлашудан туган буыннар), монтубио (7,4%), афроэквадорлылар (7,2%) һәм индейлар (7%). Диндарларнның күпчелеге католиклар. Халкының 62% шәһәрләрдә яши.

    Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Ecuador provinces-numbers.svg

    Эквадор 24 вилаятькә бүленгән. Алар, үз нәүбәтендә, 199 кантунга бүленәләр.

    1. Асуай
    2. Боливар
    3. Каньяр
    4. Карчи
    5. Чимборасо
    6. Котопахи
    7. Эль-Оро
    8. Эсмеральдас
    9. Галапагос
    10. Гуаяс
    11. Имбабура
    12. Лоха
    13. Лос-Риос
    14. Манаби
    15. Морона-Сантьяго
    16. Напо
    17. Орельяна
    18. Пастаса
    19. Пичинча
    20. Санта-Элена
    21. Санто-Доминго-де-лос-Тсачилас
    22. Сукумбиос
    23. Тунгурауа
    24. Самора-Чинчипе

    Дәүләт корылышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Эквадор — җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе 1998 елда кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент, у 4 еллык мөддәткә сайлана; икенче мөддәткә сайлану мөмкин. Канун чыгучы хакимиятне Милли кәнгрис (берпулатлы парламент), башкарма хакимиятне президент һәм аның тарафыннан билгеләнә торган хөкүмәт гамәлгәа ашыра; президент хөкүмәт белән дә җитәчелек итә.

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/ECU.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    5. 5,0 5,1 5,2 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 10 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    6. 6,0 6,1 6,2 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    7. http://chartsbin.com/view/edr.