Уругвай

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Уругвай latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Уругвай
Flag of Uruguay.svg
Байрак
Coat of arms of Uruguay.svg
Илтамга
Башкала Монтевидео
Халык саны 3 407 062 (2013) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1825 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC−03:00, UTC−02:00
Рәсми тел испан теле
Җәгърафия
Мәйдан 176,215 дүрткел киламитер
Координатлар 32.73333°S 56.65°W Edit this on Wikidata
Телефон коды +598 Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Табаре Васкес
Хөкүмәт башлыгы Табаре Васкес
Икътисад
ТЭП $56 157 миллион (2017) Edit this on Wikidata
Кеше башына ТЭП $15 574 ±0.01 (2015) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Уругвай писысы
Инфеләсә 8.1% (2016)
Акчалата резерв 191 463 600 АКШ дуллыры (1960), 191 754 650 АКШ дуллыры (1961), 202 874 030 АКШ дуллыры (1962), 186 186 760 АКШ дуллыры (1963), 186 682 640 АКШ дуллыры (1964), 179 141 120 АКШ дуллыры (1965), 177 305 340 АКШ дуллыры (1966), 162 627 200 АКШ дуллыры (1967), 193 197 100 АКШ дуллыры (1968), 185 037 200 АКШ дуллыры (1969), 186 225 180 АКШ дуллыры (1970), 204 611 270 АКШ дуллыры (1971), 298 511 566 АКШ дуллыры (1972), 497 496 276 АКШ дуллыры (1973), 740 015 363 АКШ дуллыры (1974), 554 864 630 АКШ дуллыры (1975), 653 764 394 АКШ дуллыры (1976), 912 237 668 АКШ дуллыры (1977), 1 175 048 562 АКШ дуллыры (1978), 2 017 848 536 АКШ дуллыры (1979), 2 401 057 735 АКШ дуллыры (1980), 1 778 309 843 АКШ дуллыры (1981), 1 422 106 513 АКШ дуллыры (1982), 1 199 578 123 АКШ дуллыры (1983), 941 548 072 АКШ дуллыры (1984), 1 030 643 931 АКШ дуллыры (1985), 1 499 847 276 АКШ дуллыры (1986), 1 793 011 937 АКШ дуллыры (1987), 1 602 322 497 АКШ дуллыры (1988), 1 547 554 304 АКШ дуллыры (1989), 1 445 585 539 АКШ дуллыры (1990), 1 135 960 005 АКШ дуллыры (1991), 1 185 192 329 АКШ дуллыры (1992), 1 422 523 149 АКШ дуллыры (1993), 1 621 668 141 АКШ дуллыры (1994), 1 813 383 774 АКШ дуллыры (1995), 1 892 121 944 АКШ дуллыры (1996), 2 067 120 138 АКШ дуллыры (1997), 2 586 514 008 АКШ дуллыры (1998), 2 603 646 621 АКШ дуллыры (1999), 2 775 536 769 АКШ дуллыры (2000), 3 099 292 099 АКШ дуллыры (2001), 772 025 438 АКШ дуллыры (2002), 2 086 675 970 АКШ дуллыры (2003), 2 512 109 315 АКШ дуллыры (2004), 3 078 376 701 АКШ дуллыры (2005), 3 090 608 685 АКШ дуллыры (2006), 4 121 414 263 АКШ дуллыры (2007), 6 360 194 460 АКШ дуллыры (2008), 8 037 871 786 АКШ дуллыры (2009), 7 655 536 745 АКШ дуллыры (2010), 10 301 680 016 АКШ дуллыры (2011), 13 604 619 951 АКШ дуллыры (2012), 16 280 547 525 АКШ дуллыры (2013), 17 554 715 109 АКШ дуллыры (2014), 15 633 854 135 АКШ дуллыры (2015), 13 471 668 902 АКШ дуллыры (2016), 15 959 345 500 АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Эшсезлек дәрәҗәсе 7% (2014)[1]
Туу күрсәткече 2.02 (2014)[2]
КПҮИ 0.692 (1990)[3]
Яшәү озынлыгы 77.493 ел (2016)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 9-1-1
  • Электр аергычы төре Europlug,[5] Schuko,[5] AS/NZS 3112,[5] Type L[5]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң
    Челтәр көчәнеше 220 вольт
    Телефон коды +598
    ISO 3166-1 коды UY
    ХОК коды URU
    Интернет домены .uy


    Уругва́й (исп. Uruguay), рәсми атама Кө́нчыгыш Уругва́й Җөмһүрияте́ (исп. República Oriental del Uruguay) – Көньяк Американың көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан дәүләт.

    Төньякта Бразилия белән, көнбатышта Аргентина белән чиктәш, көнчыгышта һәм көньякта Атлантик океан белән юыла.

    Коры җирдә урнашкан чикләр озынлыгы 1564 км, су белән чикләр – 660 км.

    География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Уругвай көнчыгышта һәм көньякта Атлантик океаны сулары белән юыла. Ярлары аз ергаланган, тәбәнәк. Җир өсте нигездә калкулы тигезлекләрдән гыйбарәт. Кырый көнчыгышны сазланган түбәнлек алып тора.

    Файдалы казылмалардан тимер, марганис, алтын, көмеш, кургашын, бакыр, тәлк, кыйммәтле ташлар, грәнит, мәрмәр, көрән күмер бар.

    Прерияләрнең кызылсу-кара туфракларында үләнле субтропик саванна, елга буйларында даим яшел урман; көньякта куаклы саванна, көнчыгышта пальмалыклар бар.

    Хайваннардан нутрия, күсе, пума, америка тәвәкошы, тапир, болан, кыргый мәче, төлке, кошлардан аккош, челән, торна, колибри, сөйрәлүчеләрдән шалтырак елан, кара елан, аллигаторлар бар.

    Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Next.svg Төп мәкалә: Уругвай тарихы

    Хәзерге Уругвай территориясенә Испаниялеләр килгәнче монда чарруа индеецлары кабиләсе яшәде. XVI гасырдан испаниялеләр колонизациясе башланды һәм 1776 елда Көнчыгыш яр (колониаль дәверендә Уругвай шулай дип аталган) Испаниягә бәйле Ла-Плата вицекыйраллыгы составына кертелгән. Америка кыйтгасындагы Испания колонияләрнең мөстәкыйльлек өчен алып барган сугышы елларында (1810—1826) Көнчыгыш яр халкы 1815 елда мөстәкыйльлекне игълан иткән.

    Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Уругвай халкының күпчелеге — уругвайлылар (креоллар, испан колонистлары һәм 19 гасырда күчеп килгән итальяннарның әүләдләре). 19 гасырның 2 яртысында французлар, алманнар, славяннар да күчеп килә башлаган. Диндарларның күчелеге католик христианнар. Халкының 92% өлеше шәһәрләрдә яши (2008, 10 меңнән артык кеше яшәгән торак пунктлар барысы да Уругвайда шәһәр дип санала).

    Шуңа да карамастан, бу чагыштырмача бәләкәй ил Көньяк Американың иң алга киткән аграр төбәге булып тора. Ил территориясенең 90 проценты авыл хуҗалыгы җирләре буларак файдаланыла. Терлекчелек һәм игенчелек продукциясе Уругвай экспортының иң зур өлешен тәшкил итә.

    Сәяси структура[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Уругвай — җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе 1967 елда көчкә кергән. Дәүләт башлыгы — президент, ул халык тарафыннан 5 еллык мөддәткә сайлана. Канун чыгаручы хакимиятне вәкилләр пулаты һәм сенаттан гыйбарәт булган кәнгрис (яки Баш Ассамблея), башкарма хакимиятне президент гамәлгә ашыра.

    Дәүләт һимны[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    [1] Уругвай һимны

    испанча татарча
    Orientales, la Patria o la Tumba! Ватандашлар, туган ил йә үлем!
    Versión Murga — Мурга версиясе' [2]

    Orientales, la Patria o la Tumba!
    Libertad o con gloria morir!
    Orientales, la Patria o la Tumba!
    Libertad o con gloria morir!
    Es el voto que el alma pronuncia,
    Y que heroicos sabremos cumplir!
    Es el voto que el alma pronuncia,
    Y que heroicos sabremos cumplir!
    Que sabremos cumplir!
    Es el voto que el alma pronuncia,
    Y que heroicos sabremos cumplir!
    Que sabremos cumplir!
    Sabremos cumplir!
    Sabremos cumplir!
    Sabremos cumplir!
    Libertad, libertad, Orientales!
    Ese grito a la Patria salvó
    Que a sus bravos en fieras batallas
    De entusiasmo sublime inflamó.
    Libertad, libertad, Orientales!
    Ese grito a la Patria salvó
    Que a sus bravos en fieras batallas
    De entusiasmo sublime inflamó.
    De este don sacrosanto la gloria
    Merecimos tiranos temblad!
    Tiranos temblad!
    Tiranos temblad!
    Oh! Libertad en la lid clamaremos,
    Y muriendo, también libertad!
    Libertad en la lid clamaremos,
    Y muriendo, también libertad!
    Y muriendo, también libertad!
    También libertad!
    También libertad!
    Orientales, la Patria o la Tumba!
    Libertad o con gloria morir!
    Orientales, la Patria o la Tumba!
    Libertad o con gloria morir!
    Es el voto que el alma pronuncia,
    Y que heroicos sabremos cumplir!
    Es el voto que el alma pronuncia,
    Y que heroicos sabremos cumplir!
    Que sabremos cumplir!
    Es el voto que el alma pronuncia,
    Y que heroicos sabremos cumplir!
    Que sabremos cumplir!
    Que sabremos cumplir!
    Que sabremos cumplir!

    Мурга версиясенең тәрҗемәсе

    Ватандашлар, туган ил йә үлем,
    Йә азатлык өчен шәһадәт!
    Ватандашлар, туган ил йә үлем,
    Йә азатлык өчен шәһадәт! ─
    Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
    Азатлык яуларбыз бергәләп!
    Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
    Азатлык яуларбыз бергәләп!
    Яуларбыз бергәләп!
    Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
    Азатлык яуларбыз бергәләп!
    Яуларбыз бергәләп!
    Яулыйк бергәләп!
    Яулыйк бергәләп!
    Яулыйк бергәләп!
    Азатлык, азатлык, ватандашлар! ─
    Бу аваз Ватанны коткарды,
    Аяусыз сугышларда батырлар
    Аңардан көч-куәт, рух алды.
    Азатлык, азатлык, ватандашлар! ─
    Бу аваз Ватанны коткарды,
    Аяусыз сугышларда батырлар
    Аңардан көч-куәт, рух алды.
    Бу олы җиңүгә без лаеклы,
    Без лаеклы, залим, калтыран!
    Залим, калтыран!
    Залим, калтыран!
    Һәй! Җаннарыбыз азатлык дип ярсый,
    Гомерлеккә азат булыйк без!
    Җаннарыбыз азатлык дип ярсый,
    Гомерлеккә азат булыйк без!
    Гомерлеккә азат булыйк без!
    Мәңге без азат!
    Мәңге без азат!
    Ватандашлар, туган ил йә үлем,
    Йә азатлык өчен шәһадәт!
    Ватандашлар, туган ил йә үлем,
    Йә азатлык өчен шәһадәт! ─
    Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
    Азатлык яуларбыз бергәләп!
    Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
    Азатлык яуларбыз бергәләп!
    Яуларбыз бергәләп!
    Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
    Азатлык яуларбыз бергәләп!
    Яуларбыз бергәләп!
    Яуларбыз бергәләп!
    Яуларбыз бергәләп!

    Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/URY.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    5. 5,0 5,1 5,2 5,3 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    6. Uruguay tiene nuevo presidente(исп.)
    7. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Human Development Report 2013(ингл.). United Nations Development Programme (2013). 2013 елның 13 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.