Эчтәлеккә күчү

Уругвай

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Уругвай latin yazuında])
Уругвай
исп. República Oriental del Uruguay
Байрак[d]Илтамга[d]
Нигезләнү датасы 25 август 1825
Сурәт
Рәсми исем Repúbilca Oriental del Uruguay
Кушамат/тәхәллүс El Paisito[1] һәм La Suiza de América[2]
Кыскача исем Uruguay
Гомер озынлыгы 77,493 ел[3]
... хөрмәтенә аталган Уругвай[d]
Демоним Uruguayan, uruguayi, Ουρουγουανός, Uruguayano, Luruguyänan, أوروغواياني, أوروغوايانية, أوروغوايانيون, уругвайці, уругваєць, уругвайка, אורוגוואי, אורוגוואית, uruguayeni, uruguayan, uruguayană, উরুগুয়েয়ীয়, uruguaiano, uruguaiana, uruguaiani, uruguaiane, uruguaia, uruguayan, Urugvajano, uruguayu, uruguaya, ウルグアイ人, Uruguayenne[4], Uruguayen[4], uruguayo, uruguaya, uruguayos, uruguayas, uruguajana, uruguajane, uruguajani, uruguajan, uruguaja, uruguaje, uruguaji, uruguajo, uruguaià[5], uruguaiana[5], uruguaians[5], uruguaianes[5], ؤروڭواني, ؤروڭوانية, ؤروڭوانيين, ؤروڭوانيات, Uruguayer, Uruguayerin, Uraguach[6], Urugvajec һәм Urugvajka
Гимн Уругвай һимны
Мәдәният Уругвай мәдәнияте[d]
Шигарь тасвирламасы Q137944685?
Дөнья кисәге Көньяк Америка[7]
Дәүләт  Уругвай
Башкала Монтевидео[7][8]
Сәгать поясы UTC−03:00 һәм America/Montevideo[d][9]
Диңгез, күл яки елга эчендә яки янында урнашуы Уругвай[d], Ла-Плата[d] һәм Атлантик океан
Табигый-георафик объект эчендә урнашкан испанская Америка[d]
Иң көнчыгыш ноктасы 32°39′16″ ю. ш. 53°11′05″ з. д.HGЯO
Иң төньяк ноктасы 30°05′10″ ю. ш. 56°59′38″ з. д.HGЯO
Иң көньяк ноктасы 34°58′25″ ю. ш. 54°57′07″ з. д.HGЯO һәм 35°01′53″ ю. ш. 54°53′04″ з. д.HGЯO
Иң көнбатыш ноктасы 33°40′55″ ю. ш. 58°26′17″ з. д.HGЯO
Геомәгълүматлар Data:Uruguay.map
Иң югары ноктасы Серро-Катедраль[d][10]
Иң түбән ноктасы Атлантик океан
Идарә итү формасы җөмһүрият, participatory democracy[d] һәм президент республикасы
Дәүләт башлыгы вазыйфасы Уругвай президенты[d]
Ил башлыгы Яманду Орси[d]
Хөкүмәт башлыгы вазыйфасы Уругвай президенты[d]
Башкарма хакимият башлыгы Яманду Орси[d]
Башкарма хакимият Уругвай республикасы президенты аппараты[d]
Канунбирү органы Уругвай парламенты[d]
Югары мәхкәмә органы Уругвай югары мәхкәмәсе[d]
Үзәк банкы Уругвай үзәк банкы[d]
Дипломатик мөнәсәбәтләр Канада, Италия, Бразилия, Германия, Австралия, Исраил, Сербия, Венесуэла, Чили, Франция, Изге тәхет[d], Мексика, Панама, Парагвай, Перу, Испания, Швейцария, Бөекбритания, Аргентина, Әрмәнстан, Эквадор, Ливан, Польша, Боливия, Колумбия, Коста-Рика, Чехия, Мисыр, Маҗарстан, Бельгия, Доминикан Республикасы, Сальвадор, Гватемала, Нидерланд, Австрия, Куба, Португалия, Кытай Җөмһүрияте, Россия, Америка Кушма Штатлары, Көньяк Корея, Кытай, Швеция, Япония, Иран, Һиндстан һәм Риу-Гранди Республикасы
Әгъзалык Берләшкән Милләтләр Оешмасы, МЕРКОСУР[d], Көньяк Америка җәмгыятьләре берлеге[d], Бөтендөнья сәүдә оешмасы[11], Халыкара хезмәт оешмасы[d], Халыкара реконструкция һәм үсеш банкы[d], Халыкара финанс корпорациясе[d], Инвестицияләр иминлеген гарантияләү буенча күпъяклы агентлык[d], Инвестицион бәхәсләрне хәл итү буенча халыкара үзәк[d], Латин Америкасы һәм Кариб диңгезе бассейны илләрендә атом-төш коралларның таралуына юл куймау агентлыгы[d], Андлар җәмгыятьләре берлеге[d], Интерпол[12][13], ХКТО[d][14][15], Халыкара гидрография оешмасы[d][16], Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы[17], Җирнең биофизик торышын күзәтү төркеме[d][18], Бөтендөнья почта берлеге[19][20], Халыкара телекоммуникацияләр берлеге[d][21], Америка дәүләтләре оешмасы[d], Бөтендөнья метеорология оешмасы[22], Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы[23], Цифрлы милләтләр[d] һәм Бөтендөнья таможня оешмасы[d][24]
Рәсми бәйрәм Яңа ел көне[d], Беренче май, Раштуа, карнавал[d], Бар вафат иман ияләрен искә алу көне[d], Богоявление[d] һәм Туризм атнасы[d]
Балигълык яше 18 яшь
Никахка керү яше 16 яшь[25]
Мәҗбүри белем алуның минималь яше 6 яшь
Мәҗбүри белем алуның максималь яше 14 яшь
Халык саны 3 444 263 (2023)[26]
Ир-ат халкы 1 659 147[27], 1 660 166[27], 1 659 492[27] һәм 1 658 372[27]
Хатын-кыз халкы 1 769 262[27], 1 768 921[27], 1 766 768[27] һәм 1 764 421[27]
Административ бүленеше Артигас[d][28], Канелонес[d], Серро-Ларго[d], Колония[d], Дурасно[d], Флорес[d][29], Флорида[d][30], Лавальеха[d][31], Мальдонадо[d], Монтевидео[d], Пайсанду[d], Рио-Негро[d][32], Ривера[d][28], Роча[d][33], Сальто[d][31], Сан-Хосе[d], Сорьяно[d], Такуарембо[d][31] һәм Трейнта-и-Трес[d][34]
Акча берәмлеге Уругвай песосы[d]
Номиналь тулаем эчке продукт 61 412 268 249 $[35] һәм 71 177 146 197 $[35]
Кеше потенциалы үсеше индексы 0,809[36]
Inequality-adjusted Human Development Index 0,71[37]
Үз-үзенә кул салулар күрсәткече 18,8
Эшсезлек дәрәҗәсе 7 ± 1 процент[38], 8,4 процент[39], 8,3 процент[39], 7,9 процент[39], 9,4 процент[39], 10,4 процент[39], 8,9 процент[39], 8,4 процент[39], 7,9 процент[39], 7,9 процент[39] һәм 7,5 процент[39]
Нәрсә белән чиктәш Бразилия һәм Аргентина
BTI Governance Index 6,85[40], 6,97[40], 7,56[40], 7,69[40], 7,49[40], 7,36[40], 7,33[40] һәм 7,39[41]
BTI Status Index 8,66[40], 8,9[40], 9,25[40], 9,3[40], 9,33[40], 9,26[40], 9,19[40], 9,16[40] һәм 9,12[41]
Мәктәптә укымаган балалар саны 51 499[42]
Автомобил хәрәкәте ягы уң[d][43]
Челтәр көчәнеше 230 вольт[44]
Электр аергычы төре Europlug[d][45], Schuko[d][45], AS/NZS 3112[d][45] һәм L төре[d][45]
Әүвәлгесе Oriental State of Uruguay[d]
Алыштырган Сисплатина[d] һәм Көнчыгыш провинция[d]
Кулланылган тел испан теле, уругвайлы ишарә теле[d][46] һәм Uruguayan Portuguese[d][46]
Бүләкләр
Мәйдан 176 215 ± 1 км²
Рәсми веб-сайт gub.uy(исп.)
Һәштәге Uruguay
Югары дәрәҗәле Интернет домены .uy
Харита сурәте
Подробная карта
Тематик география Уругвай географиясе[d]
Тимер юл хәрәкәте ягы сул[d] һәм уң[d][48]
Нинди вики-проектка керә Проект:Уругвай[d]
Ачык мәгълүматлар порталы Uruguay Open Data Portal[d]
Феноменның икътисады Уругвай икътисады[d]
Феноменның демографиясе Уругвай халкы[d]
Джини коэффициенты 40,2[49]
Өстәлгән кыйммәт салымы күләме 22 процент[50] һәм 10 процент[50]
Тулаем туулар коэффициенты 2,02[51]
Шәһәр халкы 3 271 594[27], 3 275 291[27], 3 275 607[27] һәм 3 275 203[27]
Авыл халкы 156 815[27], 153 795[27], 150 653[27] һәм 147 591[27]
Демократия индексы 8,85[52]
Happy Planet Index score 57,5[53]
Илнең мобиль коды 748
Илнең телефон коды +598
Гадәттән тыш хәлләрдә ярдәм телефоны 9-1-1[d][54]
Илнең GS1 коды 773[55]
Номер тамгасы коды UY
Диңгездәге идентификацияләү номеры 770
Монда җирләнгәннәр төркеме Төркем:Уругвайда җирләнгәннәр[d]
Бу якта төшерелгән фильмнар төркеме Төркем:Уругвайда төшерелгән фильмнар[d]
Карта
 Уругвай Викиҗыентыкта

[56]

Уругва́й (исп. Uruguay), рәсми атама Кө́нчыгыш Уругва́й Җөмһүрияте́ (исп. República Oriental del Uruguay) – Көньяк Американың көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан дәүләт.

Төньякта Бразилия белән, көнбатышта Аргентина белән чиктәш, көнчыгышта һәм көньякта Атлантик океан белән юыла.

Коры җирдә урнашкан чикләр озынлыгы 1564 км, су белән чикләр – 660 км.

Уругвай көнчыгышта һәм көньякта Атлантик океаны сулары белән юыла. Ярлары аз ергаланган, тәбәнәк. Җир өсте нигездә калкулы тигезлекләрдән гыйбарәт. Кырый көнчыгышны сазланган түбәнлек алып тора.

Файдалы казылмалардан тимер, марганис, алтын, көмеш, кургашын, бакыр, тәлк, кыйммәтле ташлар, грәнит, мәрмәр, көрән күмер бар.

Прерияләрнең кызылсу-кара туфракларында үләнле субтропик саванна, елга буйларында даим яшел урман; көньякта куаклы саванна, көнчыгышта пальмалыклар бар.

Хайваннардан нутрия, күсе, пума, америка тәвәкошы, тапир, болан, кыргый мәче, төлке, кошлардан аккош, челән, торна, колибри, сөйрәлүчеләрдән шалтырак елан, кара елан, аллигаторлар бар.

Төп мәкалә: Уругвай тарихы

Хәзерге Уругвай территориясенә Испаниялеләр килгәнче монда чарруа индеецлары кабиләсе яшәде. XVI гасырдан испаниялеләр колонизациясе башланды һәм 1776 елда Көнчыгыш яр (колониаль дәверендә Уругвай шулай дип аталган) Испаниягә бәйле Ла-Плата вицекыйраллыгы составына кертелгән. Америка кыйтгасындагы Испания колонияләрнең мөстәкыйльлек өчен алып барган сугышы елларында (1810—1826) Көнчыгыш яр халкы 1815 елда мөстәкыйльлекне игълан иткән.

1816 елда Португалия гаскәрләре Көнчыгыш ярга басып керә; 1821 елда Көнчыгыш яр Бразилия составына кушыла. 1825 елда Уругвай ватанпәрвәрләре Хуан Антонио Лавальеха җитәкчелегендә көрәш башлаганнар һәм Көнчыгыш яр Португалия белән Бразилиядән азат ителеп, мөстәкыйль дип игълан ителде (1825 елның 25 августы), әмма тиз арада тез орада Аргентинага бәйле булып калган. Тулы мөстәкыйльлек өчен азатлык көрәше җәелдерелгән. 1828 елда Бразилия белән Аргентина арасындагы солых шартнамәсендә Уругвай мөстәкыйль дәүләтен төзү күздә тотылган. 1830 елда Көнчыгыш Уругвай Җөмһүрияте игълан ителгән.

Уругвай халкының күпчелеге — уругвайлылар (креоллар, испан колонистлары һәм 19 гасырда күчеп килгән итальяннарның әүләдләре). 19 гасырның 2 яртысында французлар, алманнар, славяннар да күчеп килә башлаган. Диндарларның күчелеге католик христианнар. Халкының 92% өлеше шәһәрләрдә яши (2008, 10 меңнән артык кеше яшәгән торак пунктлар барысы да Уругвайда шәһәр дип санала).

Шуңа да карамастан, бу чагыштырмача бәләкәй ил Көньяк Американың иң алга киткән аграр төбәге булып тора. Ил территориясенең 90 проценты авыл хуҗалыгы җирләре буларак файдаланыла. Терлекчелек һәм игенчелек продукциясе Уругвай экспортының иң зур өлешен тәшкил итә.

Христианлык ― Уругвайда иң эре дин, аның тарафдарларының күпчелеге ― католиклар (42 %), протестантлар (15 %)[57]. Ил халкының 37 % тан артыгы бернинди дә дин тотмый. Чиркәү дәүләттән рәсми рәвештә 1916 елдан аерылган. Дини билгеләр буенча дискриминация закон белән җәзалана, һәм хөкүмәт, гомумән алганда, кешеләрнең дин тоту иреген хөрмәт итә. Әмма дини азчылыкка карата кылынган аерым дискриминация, сүз белән мыскыл итү һәм вандализм очраклары бар [57].

Сәяси структура

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]

Уругвай — җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе 1967 елда көчкә кергән. Дәүләт башлыгы — президент, ул халык тарафыннан 5 еллык мөддәткә сайлана. Канун чыгаручы хакимиятне вәкилләр пулаты һәм сенаттан гыйбарәт булган кәнгрис (яки Баш Ассамблея), башкарма хакимиятне президент гамәлгә ашыра.

Уругвай һимны

испанчататарча
Orientales, la Patria o la Tumba!Ватандашлар, туган ил йә үлем!
Versión Murga — Мурга версиясе'

Orientales, la Patria o la Tumba!
Libertad o con gloria morir!
Orientales, la Patria o la Tumba!
Libertad o con gloria morir!
Es el voto que el alma pronuncia,
Y que heroicos sabremos cumplir!
Es el voto que el alma pronuncia,
Y que heroicos sabremos cumplir!
Que sabremos cumplir!
Es el voto que el alma pronuncia,
Y que heroicos sabremos cumplir!
Que sabremos cumplir!
Sabremos cumplir!
Sabremos cumplir!
Sabremos cumplir!
Libertad, libertad, Orientales!
Ese grito a la Patria salvó
Que a sus bravos en fieras batallas
De entusiasmo sublime inflamó.
Libertad, libertad, Orientales!
Ese grito a la Patria salvó
Que a sus bravos en fieras batallas
De entusiasmo sublime inflamó.
De este don sacrosanto la gloria
Merecimos tiranos temblad!
Tiranos temblad!
Tiranos temblad!
Oh! Libertad en la lid clamaremos,
Y muriendo, también libertad!
Libertad en la lid clamaremos,
Y muriendo, también libertad!
Y muriendo, también libertad!
También libertad!
También libertad!
Orientales, la Patria o la Tumba!
Libertad o con gloria morir!
Orientales, la Patria o la Tumba!
Libertad o con gloria morir!
Es el voto que el alma pronuncia,
Y que heroicos sabremos cumplir!
Es el voto que el alma pronuncia,
Y que heroicos sabremos cumplir!
Que sabremos cumplir!
Es el voto que el alma pronuncia,
Y que heroicos sabremos cumplir!
Que sabremos cumplir!
Que sabremos cumplir!
Que sabremos cumplir!

Мурга версиясенең тәрҗемәсе

Ватандашлар, туган ил йә үлем,
Йә азатлык өчен шәһадәт!
Ватандашлар, туган ил йә үлем,
Йә азатлык өчен шәһадәт! ─
Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
Азатлык яуларбыз бергәләп!
Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
Азатлык яуларбыз бергәләп!
Яуларбыз бергәләп!
Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
Азатлык яуларбыз бергәләп!
Яуларбыз бергәләп!
Яулыйк бергәләп!
Яулыйк бергәләп!
Яулыйк бергәләп!
Азатлык, азатлык, ватандашлар! ─
Бу аваз Ватанны коткарды,
Аяусыз сугышларда батырлар
Аңардан көч-куәт, рух алды.
Азатлык, азатлык, ватандашлар! ─
Бу аваз Ватанны коткарды,
Аяусыз сугышларда батырлар
Аңардан көч-куәт, рух алды.
Бу олы җиңүгә без лаеклы,
Без лаеклы, залим, калтыран!
Залим, калтыран!
Залим, калтыран!
Һәй! Җаннарыбыз азатлык дип ярсый,
Гомерлеккә азат булыйк без!
Җаннарыбыз азатлык дип ярсый,
Гомерлеккә азат булыйк без!
Гомерлеккә азат булыйк без!
Мәңге без азат!
Мәңге без азат!
Ватандашлар, туган ил йә үлем,
Йә азатлык өчен шәһадәт!
Ватандашлар, туган ил йә үлем,
Йә азатлык өчен шәһадәт! ─
Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
Азатлык яуларбыз бергәләп!
Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
Азатлык яуларбыз бергәләп!
Яуларбыз бергәләп!
Антлар эчә безнең җаннарыбыз,
Азатлык яуларбыз бергәләп!
Яуларбыз бергәләп!
Яуларбыз бергәләп!
Яуларбыз бергәләп!

  1. https://www.rtve.es/television/20110428/uruguay-mil-encantos-del-paisito-espanoles-mundo/428266.shtml
  2. https://www.elobservador.com.uy/nota/la-suiza-de-america-paso-a-la-historia-pero-quedo-su-nostalgia-20171029500
  3. ЮНЕСКО-ның статистика институты
  4. 1 2 http://cnig.gouv.fr/wp-content/uploads/2020/02/CNT-PVM_r%C3%A9vis%C3%A9_2020-01-27-1.pdf
  5. 1 2 3 4 https://esadir.cat/Toponims/Toponims_del_mon/America/Uruguai
  6. The National Terminology Database for Irish — 2006.
  7. 1 2 https://www.workwithdata.com/place/uruguay
  8. https://www.britannica.com/place/Montevideo
  9. https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/southamerica
  10. https://web.archive.org/web/20081202151454/http://www.maldonado.gub.uy/cerro.php
  11. https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/uruguay_e.htm
  12. https://www.interpol.int/Member-countries/WorldИнтерпол.
  13. https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries/Americas/URUGUAY
  14. https://www.opcw.org/about-opcw/member-states/ХКТО.
  15. https://www.opcw.org/about-us/member-states/uruguay
  16. https://www.iho.int/srv1/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=452&lang=enХалыкара гидрография оешмасы.
  17. http://www.unesco.org/eri/cp/ListeMS_Indicators.asp
  18. http://www.earthobservations.org/members.php
  19. http://www.upu.int/en/the-upu/member-countries.html
  20. https://www.upu.int/en/Universal-Postal-Union/About-UPU/Member-Countries?csid=-1&cid=320
  21. https://www.itu.int/online/mm/scripts/gensel8
  22. https://public.wmo.int/en/members/uruguay
  23. https://www.who.int/choice/demography/by_country/en/
  24. https://www.wcoomd.org/-/media/wco/public/global/pdf/about-us/wco-members/list-of-members-with-membership-date.pdf
  25. Código Civil de Uruguay, artículo 91
  26. Instituto Nacional de Estadística — 2023.
  27. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 (unspecified title)база данных Всемирного банка.
  28. 1 2 Ley N° 1757. DIVISION ADMINISTRATIVA. DEPARTAMENTO DE ARTIGAS. DEPARTAMENTO DE RIVERA. CREACIONNational Directorate of Official Printings and Publications.
  29. Ley N° 1854. DIVISION ADMINISTRATIVA. DEPARTAMENTO DE FLORES. CREACIONNational Directorate of Official Printings and Publications.
  30. Ley N° 493. DIVISION ADMINISTRATIVA. DEPARTAMENTO DE FLORIDA. CREACIONNational Directorate of Official Printings and Publications.
  31. 1 2 3 Ley N° 158. DIVISION TERRITORIAL. Creación de los Departamentos de Salto, Tacuarembó y MinasNational Directorate of Official Printings and Publications.
  32. Ley N° 1475. DIVISION ADMINISTRATIVA. DEPARTAMENTO DE RIO NEGRO. CREACIONNational Directorate of Official Printings and Publications.
  33. Ley N° 1474. DIVISION ADMINISTRATIVA. DEPARTAMENTO DE ROCHA. CREACIONNational Directorate of Official Printings and Publications.
  34. Ley N° 1754. DIVISION ADMINISTRATIVA. DEPARTAMENTO DE TREINTA Y TRES. CREACIONNational Directorate of Official Printings and Publications.
  35. 1 2 https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CDБөтендөнья банкы.
  36. Отчёт о развитии человечестваПрограмма развития ООН, 2022.
  37. Отчёт о развитии человечестваПрограмма развития ООН, 2022.
  38. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS
  39. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 https://www.imf.org/external/datamapper/LUR@WEO/URY?zoom=URY&highlight=URY
  40. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 https://www.bti-project.org
  41. 1 2 https://bti-project.org/en/reports/country-dashboard/URY
  42. ЮНЕСКО-ның статистика институты
  43. https://www.contratapa.uy/Archivo/A-80-anos-del-cambio-de-mano-del-transito-en-el-Uruguay-uc883
  44. https://portal.ute.com.uy/firmas-y-tecnicos-instaladores/normativa#:~:text=A%20partir%20de%20enero%20de,230%20V%20y%20400%20V.
  45. 1 2 3 4 World Plugs / мөхәррир Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе
  46. 1 2 https://www.impo.com.uy/bases/leyes/18437-2008
  47. Earth’s got talent // EconomistLondon: The Economist Group, 2013. — ed. size: 1300000 — ISSN 0013-0613; 1476-8860
  48. Álvarez A. G. https://www.vialibre-ffe.com/pdf/ViaDoble_Espa%C3%B1a_21092010.pdf — 4 — 2010.
  49. https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI
  50. 1 2 https://www.impo.com.uy/bases/todgi/10-1996
  51. ЮНЕСКО-ның статистика институты
  52. 2021 Democracy IndexEIU, 2022.
  53. https://happyplanetindex.org/countries/?c=URY
  54. International Numbering Resources Database: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value / мөхәррир Халыкара телекоммуникацияләр берлеге
  55. https://www.gs1.org/company-prefix
  56. Deutsche Nationalbibliothek Record #4062186-8 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  57. 1 2 Religion in Latin America, Widespread Change in a Historically Catholic Region. Pew Research Center.