Кыргызстан

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кыргызстан latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Кыргызстан
Flag of Kyrgyzstan.svg
Байрак
National emblem of Kyrgyzstan 2016.svg
Илтамга
Башкала Бишкәк
Халык саны 6 201 500 (2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1991 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+06:00
Рәсми тел урыс теле, кыргыз теле
Җәгърафия
Мәйдан 199,951.0 дүрткел киламитер
Координатлар 41°N 75°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Сооронбай Жээнбәков
Хөкүмәт башлыгы Мөхәммәтколый Әбелгазиев
Икътисад
ТЭП $7565 миллион (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге кыргыз сумы
Инфеләсә -0.5% (2016)
Туу күрсәткече 3.2 (2014)[1]
КПҮИ 0.672 (2017)[2]
Яшәү озынлыгы 70.95122 ел (2016)[3]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 101 (янгын сакчылары)[4]
  • 102 (пүлисә)[4]
  • 103 (ашыгыч тыйб ярдәме)[4]
  • 161
  • Электр аергычы төре Europlug,[5] Schuko[5]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң
    Челтәр көчәнеше 220 вольт[5]
    Телефон коды +996
    ISO 3166-1 коды KG
    ХОК коды KGZ
    Интернет домены .kg

    Кыргызстан (кырг. Кыргыз Республикасы), рәсми атамасы Кыргыз РеспубликасыУрта Азияның төньяк-көнчыгышындагы, нигездә Тянь-Шаньның көнбатыш һәм үзәк өлешендә урнашкан дәүләт.

    Төньякта Казакстан, көнбатышта Үзбәкстан, көньяк-көнбатышта Таҗикстан, көньяк-көнчыгышта һәм көнчыгышта Кытай белән чиктәш.

    Дәүләт төзелеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    • Кыргызстан Җөмһүриятенең дәүләт төзелеше 2010 елның 27 июнендә кабул ителгән Конституция тарафыннан билгеләнә. Яңа Конституция Кыргызстанның дәүләт идарәсе рәвешен парламент җөмһүрияте буларак ачыклый. Парламент һәм премьер-министр Президентка караганда күбрәк хокукларга ия.
    • Җөмһүрият Парламенты – Жогорку Кенеш – дәүләт сәясәтен ачыклау һәм бик мөһим мәсьәләләрне чишәргә сәләтле, бер палаталы һәм фирка исемлекләре буенча 5 елга сайланучы 120 депутаттан тора.
    • 2010 елның 10 октябрендә яңа сайлаулар үтте, анда 5 фирка керде, төп көчләр – Атайорт фиркасендә.
    • Президент бөтенхалык сайлауларында 6 еллык мөддәткә, кире сайлану хокукыннан башка сайлана. Киләсе президент сайлаулары 2012 елда, күчеш периоды президенты Роза Отунбаева 2011 елның 31 декабрендә хокуклары юкка чыккач, булачак.
    • Хөкүмәт башлыгы – премьер министр, аны парламент билгели.

    Дәүләти бәйрәмнәр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    22 маенда — Кыргызстан Хәрби көчләр көне.

    Дәүләт гимны[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Kyrgyz El gimny                                Кыргызстан һимны 
    

    (беренче куплеты һәм аның тәрҗемәсе)

    Ak möngülüü aska yoolor, talaalar,              Ак түбәле таулар, үзән-далалар

    Elibizdiŋ zhany menen barabar,           Ватаныбыз җаны белән бәрабәр,

    Sansyz kyldym Ala-Toosun mekendep,       Ала-Тауның итәгендә ил тотып,

    Saktap kaldy bizdin ata-babalar!          Саклап калган аны ата-бабалар!

    CHORUS:                                           КУШЫМТАСЫ:

    Algaí ber, kyrgyz el,                             Алга бар син, кыргыз иле,

    Azattyktyŋ zholunda,                           Азат тормыш юлында,

    Örkündöí ber, ösö ber,                         Иркенәя, үсә бир син,

    Öz tagdyrdyŋ koluŋda!                        Тәкъдирең үз кулыңда!

    "Бай кыргыз сунарчысы лачын белән". 1871 ел, Василий Верещагин.

    Географик мәгълүмат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Кыргыз Алатавы
    Тянь-Шаньда Горький пигы
    Соң-Күл янындагы көтүлек

    Кыргызстанның диңгезгә чыгу юлы булмаган дәүләт.

    Территориясенең дүрттән өченнән артык өлешен таулар алып тора. Биеклеге 7439 м булган Җиңү тау түбәсе – илнең иң биек ноктасы.

    Кыргызстан Тянь-Шань һәм Памир тау системаларында урнашкан. Җөмһүриятнең барлык территориясе 500 мдан югарыракта урнашкан. Яртысыннан артыгы 1000 мдан 3000 мга кадәр биеклектә һәм якынча өчтән бере – 3000 – 4000 м биеклектә.

    Төньяк-көнчыгышта ярларында күпсанлы ял итү урыннары һәм туристик базалары булган Ысык-Көл дип аталучы тау күле урнашкан.

    Идарә төзелеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Кыргызстанда 7 өлкә, 40 район, 22 шәһәр, 429 авыл җирлеге бар.

    Чуй өлкәсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Эссек-Күл өлкәсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Талас өлкәсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Нарын өлкәсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Җәлал-Абад өлкәсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Ош өлкәсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Баткән өлкәсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Сәяси партиялар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Кыргызстан икътисадының өстенлеге – автоном авыл хуҗалыгында. Алтын һәм терекөмеш экспортка чыгарыла. Гидроэнергетик потенциалы бар.

    Шулай ук проблемалары да бик күп: экономикасы Русиягә бик нык бәйле, хроник инфляция, СССРның соңгы елларында күзәтелгән икътисади төшү.

    Халкы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Кыргызстанның демографик кәкресе

    Кыргызстанның халык саны – 5,3 млн кеше (2009 елның апреле). 1960нчы елларга кадәрге халык саны миграция һәм авылдагы кыргыз, үзбәкләрнең һәм башка Урта Азия халыкларының табигый үсеше хисабына булса, 1970нче еллардан соң азая төшкән табигый үсешне рус һәм рус телле халыкларның күчеп килүе алмаштыра.

    Халыкның 66,9 % кыргызлар, 14,14% үзбәкләр һәм 10,65% руслар, 8,31% калган халыклар.

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    2. http://hdr.undp.org/en/data; Отчёт о развитии человечества.
    3. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    4. 4,0 4,1 4,2 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    5. 5,0 5,1 5,2 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.