Тыва

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Тыва
Байрак[d] Герб[d]
Flag of Tuva.svg Coat of arms of Tuva.svg
Tuvans Horse riding.jpg
Нигезләү датасы 13 октябрь 1944
Рәсми тел рус теле һәм Тыва теле
Һимн Тыва Республикасы дәүләт гимны[d]
Башкала Кызыл
Административ-территориаль берәмлек Русия[1]
Тиритуриясенә дәгъва итә Кытай Җөмһүрияте
Хөкүмәт башлыгы вазыйфасы Президент
Хөкүмәт башлыгы Кара-оол, Шолбан Валерьевич[d]
Халык саны 315 532 кеше кеше (1 гыйнвар 2016)[2]
Мәйдан 170 500 км²
Сәгать поясы МСК+4[d]
Чиктәш дәүләтләр Алтай Республикасы, Хакасия, Краснояр крае, Өркет өлкәсе, Бүрәтия, Хувсгел[d], Завхан[d], Увс[d] һәм Баян-Улгий[d]
Рәсми веб-сәхифә gov.tuva.ru
Харита сурәте
Нумир тамгасы куды 17
Тыва (Җир)
Red pog.png
Commons-logo.svg Тыва Викиҗыентыкта

Тыва́ Респу́бликасы (Тыва́, Тува́, тыв. Тыва Республика) — Себер федераль округы составында Русия Федерациясенә керүче җөмһүрият.

1944 елның 11 октябрендә барлыкка килә.

Башкаласы - Кызыл шәһәре.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Көньякта һәм көнчыгышта Монголия белән, төньякта Красноярск төбәге белән, төньяк-көнбатышта Хакасия белән, төньяк-көнчыгышта Бүрәтия һәм Өркет өлкәсе белән һәм көнбатышта Алтай Республикасы белән чиктәш.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тыва халкы саны — 313 940 кеше (2009), халык тыгызлыгы — 1,86 кеше/ км² (2009). Шәһәр халкы өлеше — 51,22 % (2009).

2002 елгы Россиякүләм халык санын алу мәгълүматлары буенча республиканың милли составы түбәндәгечә:

Халык 2002 елдагы өлеше, %.
Тыва халкы 77 %
Урыс халкы 20,1 %
Башкалар 2,9 %

Тыва Республикасы дәүләт һимны[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тыва телендә Татар телендә
Мен — тыва мен (тат. Мин — тывалы)
Беренче куплет

Арт-арттың оваазынга
Дажын салып чалбарган
Таңды, Саян ыдыынга
Агын өргээн тыва мен.

Изге үткел оваасына
Таш салганда догалы –
Таңды, Саян тауларына
Аклык өргән тывалы.

Кушымта

Мен – тыва мен,
Мөңге харлыг дагның оглу мен.
Мен – тыва мен,
Мөңгүн суглуг чурттуң төлу мен.

Мин – тывалы,
Мәңгелек кар яткан тау улы,
Мин – тывалы,
Көмеш сулар аккан ил кызы.

Икенче куплет

Өгбелерим чуртунда
Өлчей тарып иженген,
Өткүт хөөмей ырынга
Өөрүп талаан тыва мен.

Ата-баба Ватанында
Үз бәхетенә юл салып,
Дәртле хөмәй җырларына
Гашыйк булган тывалы.

Кушымта

Мен – тыва мен,
Мөңге харлыг дагның оглу мен.
Мен – тыва мен,
Мөңгүн суглуг чурттуң төлу мен.

Мин – тывалы,
Мәңгелек кар яткан тау улы,
Мин – тывалы,
Көмеш сулар аккан ил кызы.

Өченче куплет

Аймак чоннар бүлези
Акы-дуңма найыралдыг,
Депшилгеже чүткүлдүг
Демниг чурттуг тыва мен.

Хөр гаиләдә халыклар -
Бер-берсенең туганы;
Алгарышка юл тоткан
Бердәм илле тывалы.

Кушымта

Мен – тыва мен,
Мөңге харлыг дагның оглу мен.
Мен – тыва мен,
Мөңгүн суглуг чурттуң төлу мен.

Мин – тывалы,
Мәңгелек кар яткан тау улы,
Мин – тывалы,
Көмеш сулар аккан ил кызы.

2011 елның 11 августында моңа кадәр дәүләт гимны буларак кулланылган "Тооруктуг долгай таңдым" ("Урманнарымда йөргәндә") тыва халык җыры урынына рәсми рәвештә кабул ителде. Окей Шанагаш сүзләре, Кантомур Сарыглар музыкасы.

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тыва Республикасының административ бүленеше
  1. Бай-тайга кожуун
  2. Барыын-Хемчик кожуун
  3. Чөөн-Хемчик кожуун
  4. Каа-Хем кожуун
  5. Кызыл кожуун
  6. Монгун-Тайга кожуун
  7. Өвүр кожуун
  8. Бий-Хем кожуун
  9. Сүт-Хөл кожуун
  10. Таңды кожуун
  11. Тере-Хөл кожуун
  12. Тес-Хем кожуун
  13. Тожу кожуун
  14. Улуг-Хем кожуун
  15. Чаа-Хөл кожуун
  16. Чеди-Хөл кожуун
  17. Эрзин кожуун

Мәдәният[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • «Саян» — Тыва дәүләт җыр һәм бию ансамбле.

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. ОКТМО 13 март 2015 көнне тикшерелгән.
  2. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2016.xls