Түбән Новгород өлкәсе

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Түбән Новгород өлкәсе latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Нижгар өлкәсе
Flag of Nizhny Novgorod Region.svg
Байрак
Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg
Герб
Башкала Нижгар
Халык исәбе 3 234 752 (1 гыйнвар 2018) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 14 гыйнвар 1929
Вакыт зонасы Мәскәү вакыты
География
АТБ Россия
Мәйдан 76,900 квадрат километр
Координатлар 56.48°N 44.53°E Edit this on Wikidata
RU-NIZ Edit this on Wikidata
Хөкүмәт башлыгы Глеб Сергеевич Никитин


Түбән Новгород өлкәсе — Русия Федерациясенең Аурупа өлешендә урнашкан субъекты.

Мәйданы — 76 900 км².

Халкы — 3 324 114 кеше (2010). Шәһәр халкы өлеше 78,9% (2009), 21,1% – авыл халкы.

Өлкә үзәге – Түбән Новгород шәһәре.

Чиктәшлек[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Як Рәсәй субъекты
Төньяк-көнбатыш Кострома өлкәсе
Төньяк-көнчыгыш Киров өлкәсе
Көнчыгыш Чуаш Республикасы, Мари Ил Республикасы
Көньяк Мордовия Республикасы
Көньяк-көнбатыш Рязань өлкәсе
Көнбатыш Владимир өлкәсе, Иваново өлкәсе

Түбән Новгород өлкәсе Көнчыгыш Аурупа тигезлегенең үзәгендә, Иделнең ике ярларында урнаша. Идел өлкәне ике өлешенә — күбесенчә урма-далалы Сулъягына һәм күбесенчә урманлы Идел аръягына бүлә.

Идел сулъягын (аның көньяк-көнбатыш кырыйдан башка, анда Ука-Тёша түбәнлеге урнаша) Идел буе калкулыгы (Мордва калкулыгы) биләп тора; Идел аръягын Ветлуга түбәнлеге (Мордва калкулыгы) биләп тора; кырый төньякта — Вятские Увалы калкулыгының тармаклары.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Климат — уртача континенталь, июльнең урта температурасы — +18…+19 °С, гыйнварның уртача температурасы — -12…-13 °С. Ел эчендә явымнар саны — 450—600 мм.

Гидрография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Барлык елгалар Идел бассейнына керәләр. Төп елгалар — Идел (Горький сусаклагычы), Ука, Тёша, Кудьма, Сыры, Пьяна, Алатыр, Узола, Керженец, Ветлуга.

Туфраклар, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Туфраклар: кәсле-көлсу һәм көлсу (өлкә мәйданының 66% өлешен биләп торалар), соры урман туфраклары (16,9%), болын-кара туфраклар (7,9%), аллювийле тугай туфраклар (3,6%), саз һәм торф туфраклары (6,2%). Урманлылык — 43%.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Түбән Новгород өлкәсе 1929 елның 14 гынварында РСФСР составында оештырыла. Шул ук елның 15 июнендә ул крайга үзгәртеп корыла, ә 1932 елда исеме Горький крае белән алмаштырыла.

1936 елда край составыннан Мари һәм Чуаш җөмһүриятләре аерылып чыгарылалар да, Горький крае өлкәгә үзгәртеп корыла.

1990 елның 22 октяберннән хәзерге исемен йөртә.[1]

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Торак пунктлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Түбән Новгород өлкәсе торак пунктлары

Nizhny Novgorod ISS view.jpg
Түбән Новгород
Train station in Dzerzhinsk, Russia.jpg
Дзержинск

Шәһәр Халык саны Шәһәр Халык саны

Arzamas. Near heritage building of Magistrat.jpg
Арзамас
Bor. Uspenskaya Church.jpg
Бор

1 Түбән Новгород 1 250 619 11 Кулебаки 35 759
2 Дзержинск 240 742 12 Богородск 35 499
3 Арзамас 106 362 13 Городец 30 658
4 Сарыкылыч[2] 92 047 14 Семёнов 24 473
5 Бор 78 058 15 Лысково 21 880
6 Кстово 66 657 16 Сергач 21 386
7 Павлово 60 698 17 Шахунья 20 921
8 Выкса 56 201 18 Навашино 16 416
9 Балахна 51 519 19 Лукаян 14 951
10 Заволжье 40 460 20 Первомайск 14 568
2010 елның җанисәбе буенча[3]


Милли состав[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Административ-территориаль бүленеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Түбән Новгород өлкәсе составына 9 шәһәр булге һәм 43 муниципаль район керә

Шәһәр бүлгеләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Түбән Новгород шәһәр округы
  2. Арзамас шәһәр округы
  3. Бор шәһәр округы
  1. Выкса шәһәр округы
  2. Дзержинск шәһәр округы
  3. Саров шәһәр округы
  1. Семёнов шәһәр округы
  2. Ташын шәһәр округы
  3. Шахунья шәһәр округы

Районнар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Ардатов районы
  2. Арзамасский районы
  3. Балахна районы
  4. Богородск районы
  5. Бутурлино районы
  6. Вад районы
  7. Варнавино районы
  8. Вача районы
  9. Ветлуга районы
  10. Вознесенское районы
  11. Володарск районы
  1. Воротынец районы
  2. Воскресенское районы
  3. Гагино районы
  4. Городец районы
  5. Дивәй районы
  6. Ерак Константиново районы
  7. Зур Болдино районы
  8. Зур Мурашкино районы
  9. Кнәгин районы
  10. Ковернино районы
  11. Кызыл Баки районы
  1. Кызыл Октәбер районы
  2. Кстово районы
  3. Кулебаки районы
  4. Лукаян районы
  5. Лысково районы
  6. Навашино районы
  7. Павлово районы
  8. Перевоз районы
  9. Пилнә районы
  10. Починки районы
  11. Сергач районы
  1. Сеченово районы
  2. Сокольское районы
  3. Сосновское районы
  4. Спасское районы
  5. Тонкино районы
  6. Тоншаево районы
  7. Үрән районы
  8. Чкаловск районы
  9. Шаранга районы
  10. Шатки районы

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Горький автомобиль заводы

Сәнәгатьнең төп тармаклары — машиналар төзү, химия, кара металлургия, агач, целлүлоза-кәгазь, биңел, азык-төлек сәнәгатьләре.

Машиналар төзү сәнәгате ширкәтләре йөк һәм җиңнл автомобилләрне, автобусларны, чылбырлы тарткычлары, автомобиль төеннәрне, деталләрне һәм агрегатларны, елга һәм диңгез көймәләрен, автомобилләр һәм көмәләр өчен эчке яну йөрткечләрне, очкычларны, станнарны, һ.б. нәрсәне җитештеәләр.

Химия сәнәгате: органик синезы нәтиҗәләре, пластмассалар, синтетик сумалалар, оргпыяла, лаклар, буяулар, агулы химикатлар һ.б.

Кара (Выкса, Кулебаки, Түбән Новгород, Бор) һәм төсле металлургия ширкәтләре (Түбән Новгород). Торф өлкәнең өч районыныда (Тоншаево, Богородск, һәм Бор) чыгарыла.

Авыл хуҗалыгы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Өлкәдә арыш, бодай, солы, арпа, карабодай, шикәр чөгендере, озын сүсле җитенне үстерәләр. Бәрәңгене, суганны эшкәртәләр. Ит-сөт һәм сөт терлекчелеге, дуңгызчылык, кошчылык та үсешен алган.

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Өлкәдәге барлык тимер юллар Горький тимер юлына карыйлар, аның идарәсе дә Түбән Новгородда урнашкан. Төп тимер юл төеннәре — Түбән Новгород, Арзамас.

Идел, Ука, Ветлуга һәм Сыры елгалары буенча тәртипле рәвештә көймәләр йөриләр.[4] Эре портлар: Түбән Новгород, Городец, Бор, Кстово.

Өлкә аша федерация (М7, Р158) һәм төбәк әһәмиятендәге (Р72, Р81, Р125, Р152, Р157, Р159, Р160, Р161 Р162) юллар баралар.

Танылган шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]