Сарытау өлкәсе

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Сарытау өлкәсе latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Сарытау өлкәсе
Flag of Saratov Oblast.svg
Байрак
Coat of Arms of Saratov oblast.svg
Герб
Башкала Сарытау
Халык исәбе 2 462 950 (1 гыйнвар 2018) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 5 декабрь 1936
География
АТБ Россия
Мәйдан 100,830 квадрат километр
Координатлар 51.78°N 46.73°E Edit this on Wikidata
RU-SAR Edit this on Wikidata
Хөкүмәт башлыгы Валерий Васильевич Радаев


Сарытау өлкәсе́Россия Федерациясенең Яypyпa өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Сарытау шәһәре.

Җәгъpафия[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чиктәшлек[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Як Россия субъекты
Төньяк Πинзə өлкәсе, Самар өлкәсе, Сембер өлкәсе, Ырынбур өлкәсе
Көнчыгыш Казакъстан
Көньяк Волгоград өлкәсе
Көнбатыш Воронеж өлкәсе, Тамбу өлкәсе

Сарытау өлкәсе Pəcəй Яypyпa өлешенең көньяк-көнчыгыш өлешендә, Түбән Иделнең төньягында урнашкан; өлкә территориясе төньяктан көньякка 330 километрга, көнчыгыштан көнбатышка 575 километрга сузылган. Өлкә аша Идел елгасы ага, ул аны икегә бүлә; Идел уңъягының зур өлешен чокырлар белән бүлгәләнеп беткән Идел буе калкулыгы биләп тора; өлкәнең көнбатышында — Ука-Тын тигезлеге. Идел аръягында сыртлы тигезлеге урнаша; көньяк-көнчыгышын Каспий буе түбәнлеге биләп тора.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Өлкә климаты континенталь. Июльнең урта температурасы — +20…+24 °С, гыйнварның уртача температурасы — -11…-14 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме 250 (көньяк-көнчыгышта) — 450 (төньяк-көнбатышта) мм.

Гидрография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төп елгалар — Идел (Сарытау сусаклагычы, Волгоград сусаклагычы), Хопөр, Медведица, Иловлә.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

17801797 еллар — Сарытау калгайлыгы.

17971928Сарытау губернасы.

1928елларТүбән Идел өлкәсе; 1928—1934 еллар — Түбән Идел крае; 1934—1936 еллар — Сарытау крае.

1936 елның 5 декабрендә Сарытау краеннан Идел буе алманнарның АССР-ы аерылып чыгарыла һәм ул Сарытау өлкәсенә үзгәртеп корылган.

1941 елның 7 сентәбрендә Идел буе алманнарның АССР-ы бетерелә, аның зур өлеше Сарытау өлкәсенә күчә.

1954 елда яңа оешкан Балашау өлкәсе cастaфына Сарытау өлкәсенең кайбер көнбатыштагы районнары күчкәннәр, әмма 1957 елда, Балашау өлкәсен бетерү сәбәпле, алар Сарытау өлкәсе cастaфына кире күчкәннәр.[1]

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Торак пунктлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Prica.jpg
Сарытау
Саратовская ГЭС.jpg
Балакау
Урын Шәһәр Халык саны Урын Шәһәр Халык саны 115px
Вольск
115px
Ртишчево
1 Сарытау 837 900 11 Аткар 25 624
2 Энгельс 202 419 12 Красноармейск 24 364
3 Балакау 199 690 13 Ершов 21 448
4 Балашау 82 227 14 Яңа Үзән 17 011
5 Вольск 66 508 15 Калининск 16 441
6 Пугачөв 41 707 16 Кызыл Кут 14 416
7 Ртишчево 41 289 17 Степное 13 136
8 Приволжсᴋи 34 364 18 Хвалын 13 094
9 Маркс 31 531 19 Аркатау 12 845
10 Петровск 31 160 20 Светлый 12 493
Чыганак


Милли cастaф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

2002 ел

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Җирле үзидарә өлкәнең 439 муниципаль берәмлегендә тормышка ашырыла, шул исәптән: 4 шәһәр бүᴫге, 38 муниципаль район, 42 шәһәр һәм штб, 355 авыл җирлеге (2010). Өлкә 38 районга бүленгән, шул исәптә 20 Иделнең Уңъягында, ә 18 — Сулъягында урнашканнар. 2009 елдагы хәле буенча, өлкәдә 1805 торак пунктһәм 18 шәһәр исәпләнә.

Шәһәр бүᴫгеләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Сарытау
  • Светлый ябык административ-территориаль берәмлеге
  • Михайловсᴋи ябык административ-территориаль берәмлеге
  • Шиханы ябык административ-территориаль берәмлеге

Районнар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Александров-Гай районы
  2. Аркатау районы
  3. Аткар районы
  4. Базар-Караболак районы
  5. Балакау районы
  6. Балашау районы
  7. Балтай районы
  8. Вольск районы
  9. Воскресенское районы
  10. Дергачи районы
  1. Духовницкое районы
  2. Екатериновка районы
  3. Ершов районы
  4. Ивантеевка районы
  5. Калининск районы
  6. Красноармейск районы
  7. Кызыл Кут районы
  8. Кызыл Партизаннар районы
  9. Лысые Горы районы
  10. Маркс районы
  1. Озинки районы
  2. Перелүб районы
  3. Петровск районы
  4. Питерка районы
  5. Пугачөв районы
  6. Ровное районы
  7. Романовка районы
  8. Ртишчево районы
  9. Самойловка районы
  10. Сарытау районы
  1. Сәвитское районы
  2. Татишчево районы
  3. Турки районы
  4. фөдоровка районы
  5. Хвалын районы
  6. Энгельс районы
  7. Яңа Борас районы
  8. Яңа Үзән районы

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сәнәгать[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

BalakovoNPP over.jpg

Сәнәгый җитештерү күләмнәре буенча Сарытау өлкәсе Идел буе икътисади төбәгендә алдынгы урыннарда тора. Өлкә сәнәгате үз эченә 2 меңнән артык эре һәм зур ширкәтне кертә. Биредә траᴫибысларны, тимер юл техниканы, кабызу шәмнәрне, ᴎᴫᴎкᴛep әсбапларны, төгәл приборларны, суыткычларны, сыек ягулыкны һәм нефтехимия продуктларны, минераль ашлмамларны, бакыр тәгәрәтүне, төзелеш пыяланы, цементны, мәктәп өчен китаплрны һәм дәреслекләрне нәшер итәләр, химия һәм өй җиһазлар җитештерүләре эшлиләр.

Сәнәгать структурасында иң зур чагыштырма авырлыгына ягулык-энергетика комплексы (45,5 %), машиналар төзү (19,1 %), химия һәм нефтехимә (15,6 %), азык-төлек (9,2 %) сәнәгатьләре ия булалар.

Өлкә җирләрендә эре ᴎᴫᴎкᴛep стансалары (Балакау АЭСы һәм Сарытау ҺЭСы) урнашалар, аларның гомуми егәрлеге тиешенчә 4000 МВт һәм 1360 МВт тәшкил итәләр.

Бу ᴎᴫᴎкᴛep стансалары тарафыннан Идел буе төбәге ᴎᴫᴎкᴛep энергиясенең дүрттән бер өлеше һәм Pəcəй ᴎᴫᴎкᴛep энергиясенең 3% өлеше эшләп чыгарыла. Шуның өстенә, Балакауда ҖЭҮ-4 (465 МВт, 1532 Гкал/сәг) эшли, Сарытауда ҖЭҮ-5 (440 МВт, 1260 Гкал/сәг), ҖЭҮ-2 (296 МВт, 1077 ГКал/сәг), ДРЭС (54 МВт, 506 Гкал/сәг) һәм ҖЭҮ-1 (22 МВт, 255 Гкал/сәг) эшлиләр, Энгельста ҖЭҮ-3 (202 МВт, 844 Гкал/сәг) эшли.

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тимер юл вокзалы, Аткар

Өлкәдә траспортның барлык төрләре бар. 2008 ел хәленә, гомум кулланышлы автоюллар озынлыгы 10 962 км тәшкил итә, каты өслекле юллар озынлыгы — 10 711 км (шул исәптә федерация әһәмиятендәге юллары — 741 км).

Транспорт аскормасында алдынгы урыныны тимер юллар биләп ала, аның өлешенә йөк әйләнешнең 90%ы һәм юл йөрүчеләр әйләнешенең 40%-ы тия.

Өлкә территорәсеннән бара торган тимер юллар озынлыгы 2296 км тәшкил итә. Юлларның зур өлеше Идел буе тимер юлына буйсына.

Идел аша ике афтaᴍабᴎᴫ күпер һәм бер тимер юл күпере бар. Шулай ук Балакауда урнашкан Сарытау ГЭСы плотинасы буенча юлүткәргеч бара.

Эчке көймә йөрешле юллар озынлыгы 709 км тәшкил итә.

Авыл хуҗалыгы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сарытау өлкәсе гадәти рәвештә авыл хуҗалыгы төбәге булып тора. Җитештергән авыл хуҗалыгы продукциясе күләме буенча өлкә Pəcəйдә 10 урыныныда тора.[2] Авыл хуҗалыгы билгеләнешендәге җирләр күләме 8417,6 мең га тәшкил итә.[3]

Сарытау өлкәснең үзенчәлеге — гомуми җитештерү күләмендә һәм чәчүлек мәйданнарында кepəстиян хуҗалыкларның зур өлеше. Мәсәлән, 2009 елда өлкәнең чәчүлек мәйданнарында кepəстиян хуҗалыкларның чагыштырма авырлыгы 45 процент тәшкил итте.[4]

Хәрби объектлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Өлкәдә урнашканнар:

  • Өч авиацион базасы: Балашау, Сенная, Энгельс;
  • Стратегик билгеләнү буенча ракета гаскәрләре Таманская ракета төмәне (Светлый ЯАТБ);
  • Радиацион, химик һәм биологик саклануның фәнни-тикшеренү институты һәм сынау урыны (Шиган ЯАТБ).

Өлкәдә туган танылган шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Татарлар, башкортлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Рөстәм Юскаев (1963) — «П. Фоменко остаханәсе» ᴛияᴛыры (Мәскәү) əртᴎсе, Pəcəйнең атказанган мәдәният хезмәткәре (2010).
  • Хөсәен Уразиков (1894-1977) — Pəcəᴎ̆ Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте атказанган, Taᴛapcтaн Aʙᴛoнoмияле Cәвᴎт Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте халык əртᴎсе.

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Калып:Pəcəй Федерациясенең Идел буе федераль бүᴫгеы Калып:Россия субъектлары