Швеция

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Швеция latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Швеция патшалыгы
швед. Konungariket Sverige
Flag of Sweden.svg Great coat of arms of Sweden.svg
Байрак Илтамга
Шигарь: «För Sverige i tiden»
Һимн: «Du gamla, Du fria»
EU-Sweden.svg
Нигезләнгән ~900 ел
Рәсми тел Швед теле[1][2]
Башкала Стокһолм
Идарә итү формасы конституцион монархия
Патша
Премьер-министр
Карл XVI Густав
Стефан Лөвен
Мәйдан
• Барлыгы
• су өслеге проценты

449 964 км²
8,67
Халык саны
• Бәя (2013)
Халык тыгызлыгы

Green Arrow Up Darker.svg9 723 809[3]
ТЭП
  • Барлыгы (2012)
  • Кеше башына


ТЭП (номинал)
  • Барлыгы
  • Кеше башына

14 842 870 293,421 АКШ дуллыры[4], 16 147 160 122,788 АКШ дуллыры[4], 17 511 477 311,446 АКШ дуллыры[4], 18 954 132 365,515 АКШ дуллыры[4], 21 137 242 560,854 АКШ дуллыры[4], 23 260 320 646,275 АКШ дуллыры[4], 25 302 033 132,331 АКШ дуллыры[4], 27 463 409 201,882 АКШ дуллыры[4], 29 143 383 490,59 АКШ дуллыры[4], 31 649 203 885,888 АКШ дуллыры[4], 37 555 366 021,032 АКШ дуллыры[4], 40 980 345 656,372 АКШ дуллыры[4], 48 263 914 958,844 АКШ дуллыры[4], 58 567 384 058,801 АКШ дуллыры[4], 65 082 581 294,77 АКШ дуллыры[4], 81 716 751 697,895 АКШ дуллыры[4], 88 102 107 647,099 АКШ дуллыры[4], 93 136 775 102,642 АКШ дуллыры[4], 102 969 762 221,98 АКШ дуллыры[4], 121 646 718 574,33 АКШ дуллыры[4], 140 088 635 568,38 АКШ дуллыры[4], 127 858 412 114,39 АКШ дуллыры[4], 112 767 844 570,72 АКШ дуллыры[4], 103 533 702 638,55 АКШ дуллыры[4], 107 661 673 734,86 АКШ дуллыры[4], 112 514 448 261,84 АКШ дуллыры[4], 148 376 104 539,84 АКШ дуллыры[4], 180 429 286 795,79 АКШ дуллыры[4], 204 068 257 817,6 АКШ дуллыры[4], 214 875 344 909,96 АКШ дуллыры[4], 258 154 283 908,9 АКШ дуллыры[4], 270 362 531 376,6 АКШ дуллыры[4], 280 312 318 915,48 АКШ дуллыры[4], 209 950 792 712,7 АКШ дуллыры[4], 226 079 963 711,77 АКШ дуллыры[4], 264 051 981 551,32 АКШ дуллыры[4], 288 103 936 773,04 АКШ дуллыры[4], 264 477 727 278,68 АКШ дуллыры[4], 266 800 462 898,9 АКШ дуллыры[4], 270 847 937 645,24 АКШ дуллыры[4], 259 802 012 617,06 АКШ дуллыры[4], 239 917 320 966,98 АКШ дуллыры[4], 263 926 220 332,54 АКШ дуллыры[4], 331 108 912 605,27 АКШ дуллыры[4], 381 705 425 301,75 АКШ дуллыры[4], 389 042 298 376,84 АКШ дуллыры[4], 420 032 121 655,69 АКШ дуллыры[4], 487 816 328 342,31 АКШ дуллыры[4], 513 965 650 650,12 АКШ дуллыры[4], 429 657 033 107,74 АКШ дуллыры[4], 488 377 689 564,92 АКШ дуллыры[4], 563 109 663 291,18 АКШ дуллыры[4], 543 880 647 757,4 АКШ дуллыры[4], 578 742 001 487,57 АКШ дуллыры[4], 573 817 719 109,4 АКШ дуллыры[4], 497 918 109 302,4 АКШ дуллыры[4], 514 459 972 806,17 АКШ дуллыры[4] һәм 538 040 458 217 АКШ дуллыры[4] $
КПҮИ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0,916[5] (бик югары
Акча берәмлеге Швеция кронасы[d]
Интернет-домен .se
ISO коды SE
ХОК коды SWE
Телефон коды +46
Сәгать кушаклары Үзәк Аурупа вакыты[d], UTC+01:00, UTC+02:00 һәм Europe/Stockholm[d]
Балигъ булу яше 18 яшь

Шве́ция Патшалыгы́ швед. Konungariket Sverige )  (тат. Эсвәҗ[6]) — Аурупаның төнъягында, Скандинавия ярымутравында урнашкан дәүләт.

Аурупа берлегенә керә.

Кулланышта йөргән акчалары евро түгел, ә бәлки крона. Крона – Европа илләре арасында Швециягә үз мөстәкыйльлеген сакларга булыша. Җан башына тулай эчке продукция җитештерү 38 920 АКШ долларына тиңләшә. Шведлар хезмәт хакларының 65 проценты күләмендә салым түли. Сәламәтлек өчен тулай милли продукциянең – 9,4 проценты, мәгариф системасына 7,7 процент тотыла. Ирләр биредә уртача 78,6 яшькә чаклы, ә хатын-кызлар 83 яшькә чаклы гомер кичерәләр.[7]

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төньяк Аурупаның Атлантика буе өлешендә, уртача кушагының төньягында урнашкан. Төньяк һәм көнбатыш өлешләре таулы (Скандинавия таулары, иң биек ноктасы 2123 м). Швеция төньягында Норланд яссытаулыгы (биеклеге 200–800 м), көньякта Смоланд калкулыгы бар. Калган өлеше түбәнлек һәм күлләрдән гыйбарәт.

Файдалы казылмалардан тимер, бакыр, кургашын, тутыя, уран мәгъдәннәре, алтын, көмеш, марганис, вольфрам чыганаклары бар. Климаты уртача, Гольфстрим җылы агымының тәэсире зур. Төньякда климат суык. Гыйнварның уртача температурасы көньякта 0—5°, төньякта -6°...-14°, июльнеке тиешенчә +15...+17° һәм +10...+11°. Еллык явым тауларда 1500–2000 мм, тигезлекләрдә 700–800 мм.

Елгалар кыска һәм бусагалы. Швеция территориясенең 9%ын күлләр алып тора. Эре күлләр: Вәнерн, Вәттерн, Елмарен, Мәларен. Территориясенең 57%ы урман, нигездә, ылыслы, катнаш урманнар, төньякта тундра үсемлекләре үсә.

Туфраклары көлсу, кәсле-көлсу, соры урман, тау көлсу, тау тундра һәм сазлык.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Next.svg Төп мәкалә: Швеция тарихы

Скандинавия ярымутравы территориясендәге бозлар эрегәннән соң, аңа Аурупадан халыклар әкренләп күчеп килә башлаган.

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

ISO-код Илтамга Лән (Län) Үзәк Мәйдан (км2) Халык саны (2013)
AB Stockholms läns vapen.svg Стокһолм ләне Стокһолм 6,519.3 2,163,042
AC Västerbottens läns vapen.svg Вәстерботтен ләне Умео 55,186.2 261,112
BD Norrbottens läns vapen.svg Норботтен ләне Лулео 98,244.8 249,436
C Upplands vapen.svg Уппсала ләне Уппсала 8,207.2 345,481
D Södermanlands vapen.svg Сөдерманланд ләне Нүчөпиң 6,102.3 277,569
E Östergötland vapen .svg Өстергөтланд ләне Линчөпиң 10,602.0 437,848
F Jönköpings vapen.svg Йөнчөпиң ләне Йөнчөпиң 10,495.1 341,235
G Kronobergs läns vapen.svg Кроноберг ләне Вәкшө 8,466.0 187,156
H Kalmars läns vapen.svg Калмар ләне Калмар 11,217.8 233,874
I Gotlands vapen.svg Готланд ләне Висбү 3,151.4 57,161
K Blekinges vapen.svg Блекинге ләне Карлскрона 2,946.4 152,757
M Skånes läns vapen.svg Сконе ләне Малмө 11,034.5 1,274,069
N Hallands vapen.svg Һалланд ләне Һалмастд 5,460.7 306,840
O Västra Götalands läns vapen.svg Вәстра-Гөталанд ләне Гөтеборг 23,948.8 1,615,084
S Värmlands vapen.svg Вәрмланд ләне Карлстад 17,591.0 273,815
T Örebros läns vapen.svg Өребро ләне Өребро 8,545.6 285,395
U Västmanlands vapen.svg Вәстманланд ләне Вәстерос 5,145.8 259,054
W Dalarnas vapen.svg Даларна ләне Фалун 28,188.8 277,349
X Gävleborgs län vapen.svg Гәвлеборг ләне Гәвле 18,198.9 277,970
Y Västernorrlands läns vapen.svg Вәстернорланда ләне Һәрнөсанд 21,683.8 242,156
Z Jämtlands läns vapen.svg Ямтланд ләне Өстерсунд 49,341.2 126,461

Дәүләт корылышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Швеция — конституцион монархия. Гамәлдәге конституция 1975 елда кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — патша. Канун чыгаручы хакимиятне риксдаг (бер пулатлы парламент), башкарма хакимиятне хөкүмәт гамәлгә ашыра.

Дәүләт һимны (рәсми өлеше)[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Швед телендәге текст Татар теленә тәрҗемә

Du Gamla Du Fria
Du gamla, du fria, du fjällhöga nord
Du tysta, du glädjerika sköna!
Jag hälsar dig, vänaste land uppå jord,
Din sol, din himmel, dina ängder gröna,
Din sol, din himmel, dina ängder gröna.

Du tronar på minnen från fornstora dar,
då ärat ditt namn flög över jorden.
Jag vet att du är och du blir vad du var.
Ja, jag vill leva jag vill dö i Norden,
Ja, jag vill leva jag vill dö i Norden.

Борынгы азат илем
Котып түрендә – борынгы үрләрең,
Тыныч иркенлектә җиһан гүзәле!
Сәлам, Ватаным, урман-күлләреңә,
Күгең, кояшың һәм үзәннәреңә,
Күгең, кояшың һәм үзәннәреңә.

Хәтер түрендә – ил булып үскәнең,
Даның танытып, Җир гизеп үткәнең.
Изге теләгем: кодрәтле бул, илем!
Котып түрендә – яшәвем, үлемем,
Котып түрендә – яшәвем, үлемем.

Һимнның тарихы

“Du gamla, du fria” (“Борынгы азат илем”) һимнының текстын халык авыз иҗаты белгече һәм балладалар иҗат итүче Рихард Дүбек (Richard Dybeck, 1811-1877) язган. Ә инде булачак һимнның көен бу әдип XIX гасыр уртасында Вестманланд (Västmanland) провинциясендә киң таралган халык җыры буларак язып алган булган. Һимнның әле хәзер дә заманча яңгыравы аның шул гасыр башында гына барлыкка килүен фаразларга мөмкинлек бирә. 1880-1890 елларда бу җыр бөтен илдә дә һәм торган саен ешрак җырлана. Тора-бара аны Швециянең милли һимны итеп саный башлыйлар. Дәүләт башлыгы булган король катнашындагы чараларда “Du gamla, du fria” белән бергә ”Kungssången” (“Кыйрал җыры”) дип исемләнгән һимн да башкарыла. Ул шулай ук һимнның беренче юлы булган “Ur svenska hjärtans djup en gång” (“Швед йөрәгенең иң-иң түреннән”) исеме белән дә билгеле.

Дүрт куплетлы Швеция дәүләт һимнының беренче ике куплеты рәсми чараларда башкарыла. Икенче куплеты югарырак тональлектә җырлана.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. 2009 елдан
  2. фин, меянкиели, саам, чегән һәм идиш телләре — рәсми азчылыклар телләре
  3. Census.gov. Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). 2013 елның 9 май көнендә тикшерелгән. 2013 елның 9 май көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  4. 4,000 4,001 4,002 4,003 4,004 4,005 4,006 4,007 4,008 4,009 4,010 4,011 4,012 4,013 4,014 4,015 4,016 4,017 4,018 4,019 4,020 4,021 4,022 4,023 4,024 4,025 4,026 4,027 4,028 4,029 4,030 4,031 4,032 4,033 4,034 4,035 4,036 4,037 4,038 4,039 4,040 4,041 4,042 4,043 4,044 4,045 4,046 4,047 4,048 4,049 4,050 4,051 4,052 4,053 4,054 4,055 4,056 4,057 4,058 4,059 4,060 4,061 4,062 4,063 4,064 4,065 4,066 4,067 4,068 4,069 4,070 4,071 4,072 4,073 4,074 4,075 4,076 4,077 4,078 4,079 4,080 4,081 4,082 4,083 4,084 4,085 4,086 4,087 4,088 4,089 4,090 4,091 4,092 4,093 4,094 4,095 4,096 4,097 4,098 4,099 4,100 4,101 4,102 4,103 4,104 4,105 4,106 4,107 4,108 4,109 4,110 4,111 4,112 4,113 4,114 4,115 база данных Всемирного банка 18 октябрь 2018 көнне тикшерелгән.
  5. Human Development Report 2013(үле сылтама — тарих). United Nations (2013). 2013 елның 14 март көнендә тикшерелгән.
  6. https://darul-kutub.com/uploads/books/065ef0a9869dc0b1190b9e1ef33250847afbcecc.pdf
  7. Финләндиядә ничек яшиләр? (Швециядә) / Җәүдәт ХӨСӘЕНОВ. Казан / – № 15 (11181), 2 август, 2008

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]