Ютландия ярымутравы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Ютландия ярымутравы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Ютла́ндия (дан. Jylland, алман. Jütland: «Ют иле», лат. Cimbria, Iutia, Iutlandia)— Аурупалагы ярымутрау, Балтыйк һәм Төньяк диңгезеләрен бүлек. Төньякта Каттегат һәм Скагеррак бугазлары белән Скандинавия ярымутравыдан аерыла. Мәйданы якынча 40 мең км2. Ярымутрауның төньяк өлеше (2/3 ашуы) Дания, көньягы — Алмания (Шлезвиг-Гольштейн ере) чикләре составына керә. Дания өлеше 1920 елгы плебисцит сөземтәсендә зурайтыла.

XIX гасыр азагында Киль каналы төзелгәннән соң, фактик рәвештә утрау булып китә.

Географиясе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ютландия яр буендагы дюналар

Ярымутрау яр буйлары буйлап дюналар гади, алар кайвакыт комлы утраузар барлыкка китерә. Ютландиянең көнчыгыш ярлары нык ергаланган. Биеклеге 173 метрга кадәр. Рельефы тигез, урыны белән морена чыгышлы тәбәнәк балар бар. Гыйнварның уртача температурасы якынча 0 °C, июльнең — +15 °C. Еллык явым-төшем микъдары 600-800 мм. Ютландия нигезендә Киль каналы төзелгән. Урманнар ярымутрауның якынча 9 % каплый. Авыл хуҗалыгы, балыкчылык үскән.

1825 елгы су басу сөземтәсендә ярымутрауның төньяк очы Лим-фьорд белән Весел-Китү утравына аерым, әммә традицион рәвештә аның өлеше дип карала.

Тарихы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ютландия тарихи яктан Скания һәм Зеландия белән бергә Даниянең өч җиренең берсе булып тора. Моңа кадәр Клавдий Птолемейгә ярашлы ярымутрауда тевтоннар, кимврлар һәм гармунлар яшәгән.

Күп кенә инглизләр, сакслар, юллар һәм фризлар 450 елдан алып Ютландия Британ утрауларына күчкәннәр. Бәлки бу һуннарның походларына бәйле булгандыр, шулай да иң турысы бу адым даннарның килеп керүе аркасында булган, юллар һәм даннар арасында алышлар иң зур һәм канлы була.

Христиан франк императорларыннан саклану өчен даннар Данир («Дан стенасы») валын төзей, ул көньяк Ютландия буйлап Төньяк диңгезееннән Балтыйк диңгезенә кадәр үткән. Бөек Карл мәҗүси чакларны ярымутрауның иң көньяк өлешендә тар-мар итә һәм бу территориягә үзенең союздашлар бодричлар күчерә.

Балтыйк һәм Төньяк диңгезләре арасында транзитлы тизләтү максатында бөтен ярымутрау буйлап каналлар (мәсәлән XVIII гасыр азагында төзелгән "Eiderkanal" һәм 1875 елда ачылган Киль каналы) салынган.

Беренче дөнья сугышы чорында ярымутрау янында Ютландия алыш була ул тарихта иң зур диңгезе алышы дип исәпләнә.

Дания өлеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Орхус — зурлыгы буенча Данияда икенче кала

Ютландия өчен ют (юлдан) диалеклары гади булып тора, алар, бигрәк тә көнбатыш һәм көньяк диалектлары, стандарт дан теленән нык аерыла.

Ютландиянең Дания өлешендәге иң зур калалары: Оруч, Ольборг, Эсберг, Раннерс, Колдин, Хорен, Ай, Илькер, Фредери, Выборг, Хадерле.

Берничә кече алачыклар белән бергә Ору, Раннерс, Колдин, Орсен, Вайл, Федериция, Хадерле калалар Көнчыгыш Ютландия агломерациясен тәшкил итә. Административ рәвештә Ютландиянең Дания өлеше өч өлкәннән тора: Төнъяк Ютландия, Үзәк Ютландия һәм Көньяк Даниянең көнбатыш өлеше.

Алмания өлеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Next.svg Төп мәкалә: Шлезвиг-Гольштейн
Киль — ярымутрауның Алмания өлешендәге иң зур кала

Ютландиянең көньяк 1/3 өлеше административ рәвештә Алманияның Шлезвиг-Гольштейн федераль ере биләмәләренә карый.

Тарихи яктан Ютландиянең көньяк сиге Айдер елгасы буйлап үткән, ул шулай ук Шлезвиг һәм Гольштейн герцоглары арасында чик булып торган.

Ютландиянең Алмания өлешендәге иң зур калалары: Киль, Любек, Фленсбург һәм Нойнер.