Эчтәлеккә күчү

Яңа Балакатай

55°42′22″ т. к. 58°57′18″ кч. о.HGЯO{{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Яңа Балакатай latin yazuında])
Яңа Балакатай
баш. Яңы Балаҡатай
Нигезләнү датасы 1804
Рәсем
Рәсми исем Яңы Балаҡатай
Рәсми тел башкорт теле һәм рус теле
Дәүләт  Россия[1]
Нәрсәнең башкаласы Новобелокатайский сельсовет[d][2] һәм Балакатай районы
Административ-территориаль берәмлек Новобелокатайский сельсовет[d][2] һәм Балакатай районы
Сәгать поясы UTC+05:00
Халык саны 2531 (1959)[3],
4260 (1970)[4],
5784 (1979)[5],
5270 (1989)[6],
5912 (2002)[7],
6446 (2009)[8],
5961 (2010)[9],
5830 (2021)[10]
Почта индексы 452580
Җирле телефон коды 34750
Карта
 Яңа Балакатай Викиҗыентыкта

һәм [1]

Яңа Балакатай — Башкортстанның Балакатай районында урнашкан авыл. Район үзәге.

Урнашуы

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Урал тау итәгендә Олы и елгасына Васелга елгасы кушылган урында, Уфадан төньяк-көнчыгышка таба 210 км (автоюллар буенча 341 км) һәм Ункурда тимер юл станциясеннән Көнбатышка таба 30 км ераклыкта урнашкан. Ерак түгел Белокатай сусаклагычы һәм Белокатай тыюлыгы бар.

Тарих

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Авылга Красноуфимск һәм Көңгәр өязләреннән күчеп килгән руслар нигез сала. Документларда беренче тапкыр 1804 елда телгә алына. Авыл Кызыл Тау урамыннан башлана, элек анда Малухина авылы барлыкка килгән, соңрак ул яңа Балакатайга әверелгән[11] [12].

Авыл Емаш, Иске Балакатай (1886 елдан) волостьларына кергән. XIX гасырның икенче яртысында авылда тимерчелек, тегермән, күн заводы һәм май сугу урыны булган. 1896 елда билгеләп үтелгәнчә, Яңа Балакатай анда чиркәү барлыкка килү аркасында авылга әверелгән[13] [14].

XX гасыр башында авыл Златоуст өязендә, Уфа губернасында иң зур һәм иң бай авылларның берсе була. Гражданнар сугышы елларында авылда 1918-1919 елларда сугышлар була. Яңа Белокатайда Совет хакимиятенең тәмам урнашуы 1919 елда була. 1930 елда авыл яңа төзелгән районның үзәгенә әверелә, һәм анда күп санлы район җитәкчелек органнары һәм учреждениеләре урнаша. Бөек Ватан сугышы елларында 600 дән артык кеше фронтка китә, шуларның 200 дән артыгы һәлак була[11] [15].

Демография

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны динамикасы:

Халык саны
2002[16]2009[17]2010[18]
5912↗6446↘5961

Халык саны буенча руслар өстенлек итә, башка районнардан аермалы буларак, башкортлар һәм татарлар азрак.

2002 елгы җанисәп буенча, күпчелек милләтләр — руслар (63,3%), башкортлар (29,6 %)[19].

2020 елгы җанисәп буенча, күпчелек милләтләр — руслар (59,6%), башкортлар (34,3 %).

Икътисад

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Авылда май-сыр җитештерү комбинаты урнашкан. Авыл хуҗалыгы һәм промышленность өлкәләре: азык-төлек, агач әзерләү, урман эшкәртү тармаклары һәм сөт-ит терлекчелеге үсеш алган.

Мәгариф

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • ДБҺБУ филиалы Дыуан күппрофильле көллияте
  • 1 нче урта мәктәп
  • 2 нче урта мәктәп

Дин

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • Михаил Архангел Чиркәве
  • Мәчет

Истәлекле урыннар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Һәйкәл

«Азат итүче сугышчыларга, Ватан өчен сугышта һәлак булган герой-якташларга Дан»һәйкәле.

«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышы башлану " истәлекле билгесе.

«Фронтка киткән Яңа Балакатай мәктәбе укытучыларына " истәлекле стела.

«Новобелокатайның беренче яшәүчеләренә " истәлекле таш.

Туганнар каберләре

«1918-1920 елларда Совет власте өчен көрәшчеләр " туганнар кабере..».

Археологик һәйкәлләр

Яңа Балакатай I стоянкасы

Авыл үзәгендә, Олы и елгасының сул ярында 16 метрлы текә яр нигезендә[20].

Яңа Балакатай II стоянкасы

Мөгаен, бозлану чоры кешеләренең тагын бер тукталышы бардыр, чөнки яр буе урамында траншея салганда мамонт бивены табыла[20].

Яңа Балакатай курганы

Авылдан 1,5 км төньяк-көнчыгыштарак, Васелга елгасының уң ярындагы терраса, «Күккәй» күпере янында[20].

Яңа Балакатай I курганнары

Яңа Балакатай II курганнары

Балакатай курганнары

1864 елда 1,5 вердәге хәбәре буенча. Авылдан Олы и елгасы ярында ике курган бар. 1992 елда курганнар эзләү нәтиҗә бирми[20].

Шәхесләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • Фёдор Крохалёв (1902–1989), совет галиме-икътисадчы, икътисад фәннәре докторы, К.А. Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе профессоры.
  • Леонид Кузнецов (1947), 1998 елдан Россия Федераль иминлек хезмәтенең Красноярск крае буенча идарә начальнигы, генерал-лейтенант (1999).
  • Павел Малухин (1936–1996), Совет һәм Россия спортчысы. СССР спорт мастеры чаңгы узышлары буенча.
  • Татьяна Никанорова (1966), опера җырчысы (контральто), БР халык артисты (2008).

Искәрмәләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. 1 2 GEOnet Names Server — 2018.
  2. 1 2 ОКТМО
  3. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу
  4. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населенных пунктов - районных центров по полу
  5. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров
  6. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу
  7. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Численность населения субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более
  8. ↑ Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан ВПН-2002 и 2009
  9. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан
  10. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года)
  11. 1 2 Историко-краеведческий музей Белокатайского района. Село Новобелокатай: страницы истории. әлеге чыганактан 2024-09-07 архивланган. 2026-03-12 тикшерелгән.
  12. ↑ Историко-краеведческий музей Белокатайского района. Улица Красная Горка. әлеге чыганактан 2025-01-24 архивланган. 2026-03-12 тикшерелгән.
  13. ↑ В.А. Ощепков. Белокатайский район: история и современность.. — 2004.
  14. ↑ Новобелокатай | Генеалогия и архивы.
  15. ↑ В.А Ощепков. «Здесь отчизна моя». — 2019.
  16. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. әлеге чыганактан 2012-02-03 архивланган.
  17. ↑ Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан ВПН-2002 и 2009
  18. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. әлеге чыганактан 2014-08-20 архивланган. 2014-08-20 тикшерелгән.
  19. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).
  20. 1 2 3 4 Unknown (пятница, 18 мая 2012 г.). Hronoblog: 41 тыс лет назад.Урал..

Сылтамалар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Яңа_Балакатай&oldid=5970036