Балакатай районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Балакатай районы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Балакатай районы
Flag of Belokataysky rayon.svg
Байрак
Coat of Arms of Belokatai rayon (Bashkortostan).png
Илтамга
Башкала Яңа Балакатай
Халык саны 20 169 (2010) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 20 аугыс 1930
Җәгърафия
АТБ Башкортстан
Мәйдан 3,037 дүрткел киламитер
Координатлар 55.7067°N 58.9581°E Edit this on Wikidata


Балакатай районы (рус. Белокатайский район) – Башкортстандагы муниципаль район.

Башкортстандың төньяк-көнчыгыш өлешендә, Чиләбе белән Свердловск өлкәләре чигендә урнашкан. Балакатай — республика башкаласыннан иң ерак урнашкан районнарның берсе.

1930 елда Иске Балакатай районы оештырылган, 1933 елда хәзерге исеме бирелгән. Мәйданы — 3037 км². Административ үзәгеЯңа Балакатай авылы, Уфадан 341 км, иң якын тимер юл станциясе Үңкерледән (Чиләбе өлкәсе) 35 км еракта урнашкан.

Халкы — 22,6 мең (2010) кеше (1970 — 27,5 мең; 1979 — 24,9 мең; 1989 — 22,1 мең; 1995 — 23,0 мең кеше). Халыкның уртача тыгызлыгы 1 км²-га 8 кеше. Күпчелек урыслар (50,2%) һәм башкортлар (43,2%) яши. Татарлар – халыкның 5% чамасын тәшкил итәләр. Унсигезенче гасыр азакларында урындагы балакатай ыруы башкортлары җирләренә Пермь губернасыннан урыс игенчеләре күчереп утыртыла.

Районда барлыгы 46 авыл. Кешеләрнең күбесе (1989 халык исәбен алу буенча) Яңа Балакатай (5,3 мең), Карлыхан (1,7 мең), Ургалы (1,5 мең), Ямаш (1,2 мең) авылларында яши.

Демография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны
1939[2]1959[3]1970[4]1979[5]1989[6]2002[7]2010[8]1 гый 2018[9]
34 78730 37727 59024 79321 99922 62320 16918 227

Географик белешмә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район территориясе Каридел белән Әй елгаларының түбәнге агымы арасында ята. Диңгез кимәленнән 300—400 м өстә. Ул җирләр елга тугайлары, ерганаклар белән нык кына бүлгеләнгән. Көнчыгыш ягын Уралның көнбатыш битләвендәге алгы сыртлар тезмәсе (Маскары арка, Каравылтау, Сараяк, Аккашка һ.б.) били. Орографик факторлар тәэсире аркасында явым-төшем күләме 550—600 мм-га барып җитә, елы вакыт 90—100 көннән артмый.

Соры һәм каракучкыл соры урман тупрагы, ә көньяк-көнчыгыш өлешендә соры һәм каракучкыл соры тау-урман тупрагы өстенлек итә. Районның 46,8% җирендә катнаш урмандар таралган. Кондыз, чәшке, кама, кыргый җәнлек һәм кош-кортның башка сунар төрләрен һаклау максатында Карлыхан белән Балакатай заказниклары оештырылган. Районда комташ (Яңа Балакатай), кирпеч балчыгы (Атарша), ком, комлы кырчынташ шикелле материаллар катнашмасы, агрономик рудалар: акшар, торф туфы (Акчаган) яткылыклары табылган. Аларның аз гына өлеше урындагы ихтыяҗ өчен кулланыла.

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Авыл хуҗалыгы җирләре мәйданы 124,7 мең га (район териториясенең 41,1%), шул исәптән сөрүле җирләр — 84,2 мең га, печәнлекләр — 17,2, көтүлекләр — 23,3 мең га. Авыл хуҗалыгы малчылык һәм игенчелек буенча махсуслашкан, дуңгызчылык үскән, Балакатай май-сыр комбинаты — районда авыл хуҗалыгы чималын эшкәртүче бердәнбер предприятие.

Урман ресурслары Карлыхан леспромхозы, Ургалы һәм Кадыйр агач әзерләү участоклары тарафыннан файдаланыла.

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Районды транспорт белән хезмәтләндерүдә ике тимер юл станциясе: Үңкерле (район территориясеннән читтә) һәм Ургалы (район территориясендә) катнаша.Үңкерледән Яңа Балакатай авылына автомобиль юлы бара. Яңа Балакатай—Үрге Кыйгы һәм Яңа Балакатай—КарлыханОлы Устьикин автомобиль юлдары районды республика әһәмиәтендәге Уфа—Бөре—Сүлия—Чаткы, Мәсәгуть—Красноуфимск автомобиль магистральләре белән тоташтыра. Ургалы тимер юл станциясендә Уренгой—Чиләбе—Петровск газ үткәргеченең газ кудыру станциясе урнашкан. Яңа Балакатайда аэропорт эшли.

Социаль-мәдәни өлкә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Районда 38 гомуми белем бирү мәктәбе, шул исәптән 12 урта мәктәп; 1 музыка мәктәбе, 1 ПУ, 21 гомуми китапханә, 42 клуб учреждениесе, үзәк район, 3 участка хастаханәсе бар. Урыс һәм башкорт телләрендә «Новый Белокатай» — «Яңы Балакатай» гәзитләре чыга.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]