Бүздәк районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Бүздәк районы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Бүздәк районы
Flag of Buzdyaksky rayon.svg
Байрак
Coat of Arms of Buzdyak rayon (Bashkortostan).svg
Илтамга
Башкала Бүздәк
Халык саны 30 688 (2010, Җанисәп, постоянное население) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 20 аугыс 1930
Җәгърафия
АТБ Башкортстан
Мәйдан 1,632.8 дүрткел киламитер
Координатлар 54.5711°N 54.5308°E Edit this on Wikidata


Бүздәк районы (рус. Буздякский район) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәгеБүздәк авылы.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Муниципаль район Башкортстанның көнбатыш өлешендә, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы өстенә урнашкан. Район җире озынча, төньяктан көньякка төшә торган формада. Көньяк өлеше Урал алды далаларына керә. Районны Чәрмәсәннең югаргы агымы кисеп чыга.
Туфрак өслеген кара туфраклар тәшкил итә. Урманнарда юкә, имән, усак, каен үсә. Нефть ятмалары, кызыл балчык, ком-таш катнашмасы Бүздәк районының җир асты байлыгын тәшкил итәләр.

Оешу тарихы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1930 елның 20 августында Бөтенсоюз Үзәк башкарма комитеты карары белән Башкорт Автономияле Республиканың кантоннарга бүленеше бетерелә һәм 48 район барлыкка килә, шул исәптән Бүздәк районы. Яңа районның үзәге Бүздәк станциясе сайлап алына. Ул торак пунктының чын исеме – Табанлыкүл булган. Ләкин бер тарихи буталчыкка күрә аңар икенче авылның исемен кушалар: Бүздәк итеп элек хәзерге Иске Бүздәк аталган (бу хакта район үзәгенә багышланган мәкаләдән укып була).  

Район 21 авыл шурасына бүленгән (1940): Әмир, Арыслан, Ахун, Бүздәк, Казаклар-Кобау, Каңлы-Төркәй, Картамак, Каран, Килем, Кыска-Елга, Күзәй, Михайловка, Никольское, Сабай, Сәвәдебаш, Таулар, Тугай, Түреш, Урзайбаш, Шланлыкүл.[2]

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1970 елда 38 638 кеше яши, 1989 елда — 30 515, 2002 елда — 31 178. Шулардан 15 833 ягъни район халкының 50,8% — татар, тагын 12 528, ягъни 40,2% — башкорт, урыс – 2 218 (7,1 %).[3] 1989 елда татарлар 19 758 (халыкның 64,7%) булганнар, башкортлар – 9001 (26,2%). Чынлыкта районда бер генә зур башкорт авылы бар: Каңлы-Төркәй.
Районда барлыгы 85 авыл исәпләнә. Халыкның өчтән бер өлеше район үзәгендә тора.

Демография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны
1939[4][5]1959[6][5]1970[7][5]1979[8][5]1989[9][5]2002[10][5]2010[11]1 гый 2018[12]1 гый 2019[13]
51 03237 35438 68833 90430 51531 17830 68827 03426 582

Туган тел буенча халык (2010): татар теле — 73,3%, башкорт теле — 16,3%, урыс теле — 9,1%.[14]

Социаль тармак[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Районда 55 мәктәп бар, шул исәптән 21е — урта; 1 һөнәри уку йорты (№ 85, Каран авылы), 28 китапханә, 53 мәдәнят йорты һәм клуб, 3 хастаханә. 1931 елның 15 октябреннән бирле татар һәм урыс «Бүздәк яңалыклары» — «Буздякские новости» газеты чыгарыла[15].

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район авыл хуҗалыгында махсуслаша: бөртеклеләр, шикәр чөгендере, сөт-ит терлекчелеге, дуңгызчылык.

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Районны көнчыгыштан көнбатышка ЧишмәСембер тимер юлы һәм УфаОктябрьский автомобиль юлы бүлеп чыга. Төньяктан көньякка — Чакмагыш-Бүздәк-Дәүләкән автомобиль юлы.

Районның атаклы кешеләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Hero of the USSR Gold Star.pngСоветлар Берлеге Каһарманнары һәм Дан ордены кавалерлары:

Истәлекле урыннар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Килем авылында татар морзалары Тәфкилевләрнең утары урнашкан.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. 2010 елның 1 гыйнварына
  2. Башкортстанның административ-территориаль бүленеше (1940 елның 1 июне хәленә)
  3. Население Башкортостана: национальный состав по районам
  4. ССҖБ җанисәбе (1939)
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008.
  6. ССҖБ җанисәбе (1959)
  7. ССҖБ җанисәбе (1970)
  8. ССҖБ җанисәбе (1979)
  9. ССҖБ җанисәбе (1989)
  10. Бөтенрусия җанисәбе (2002)
  11. Бөтенрусия халык санын алу, 2010
  12. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаФедераль дәүләт статистикасы хезмәте.
  13. Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019.
  14. [http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/login.xhtml 2010 ел җанисәп алу базасы]
  15. Буздякские новости