Эчтәлеккә күчү

Зиянчура районы

52° с. ш. 57° в. д.HGЯO{{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Зиянчура районы latin yazuında])
Зиянчура районы
баш. Ейәнсура районы
Байрак[d]
Нигезләнү датасы 20 август 1930
Сурәт
Дәүләт  Россия
Башкала Исәнгол
Административ-территориаль берәмлек Башкортстан
Сәгать поясы YEKT[d] һәм UTC+05:00
Халык саны 30 091 (2002)[1],
29 979 (2008)[2],
30 120 (2009)[3],
27 626 (2010)[4],
27 325 (2012)[5],
26 821 (2013)[6],
26 472 (2014)[7],
26 019 (2015)[8],
25 850 (2016)[9],
25 582 (2017)[10],
24 522 (2021)[11],
27 135 (1989)[12],
30 176 (1979)[13],
33 744 (1970)[14],
29 602 (1959)[15],
34 268 (1939)[16],
23 381 (2024)[17]
Мәйдан 3342,35 км²
Почта индексы 4533ХХ
Рәсми веб-сайт zianchura.ru
Харита сурәте
Җирле телефон коды 34785
Карта
 Зиянчура районы Викиҗыентыкта

һәм

Җиянчура районы (рус. Зианчуринский, баш. Ейәнсура) — Башкортстанның көньяк өлешендә урнашкан район.

Сыйфатлама

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]

Зиянчура районы Башкортстанның Күгәрчен, Җылаер, Хәйбулла районнары һәм Ырынбурның Төлген, Сарыкташ һәм Куандык районнары белән чиктәш. Районның төньяктан көньяккача 160 км сузылган, мәйданы 3342,25 км². 116 мең гектар таулардан һәм урманнардан тора, 176 мең гектар – авыл хуҗалыгы биләмәләре.

Район үзәге Исәнгол авылында урнашкан. Исәнголдан Уфага кадәр 337 км, тимер юл станцияләренә Төлгенгә – 54 км, Сарыкташка – 60 км. Зиянчура – табигый үрчем сакланган сирәк районнарның берсе.

Райондагы 81 торак ноктасы 15 административ советка буйсына. Кеше саны буенча иң зур муниципаль берәмлекләр – Исәнгол, Иделбәк, Сүрәм, Абзан авыл советлары.

Тарихи белешмә

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]

Элегрәк район территориясе Салих (үзәге Күгәрчендә), Үсәргән (Зиянчура-Бакатар) һәм Бөрҗән-Кыпчак (үзәге — Яңа Чебенле) волостьларына кергән. Соңрак – Зилаир кантонына.

1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән Зиянчура районы барлыкка килгән. Үзәге татарлар һәм башкортлар яшәгән Зиянчура (Бакатар) авылында була. 1935 елда, СССР Үзәк башкарма комитеты карары белән җирләрне бүлгәләү оештырылган. Районның бер өлешен райүзәк һәм бер төркем башкорт, татар авыллары белән бергә яңа хасил булган Ырынбур өлкәсенә чыгаралар. Алар хәзер Куандык районына карый.[18]

Демография

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]
1939 елдан 2024 елга кадәр халык саны
Ел Халык саны
1939 34 268 [16]
1959 29 602 [15]
1970 33 744 [14]
1979 30 176 [13]
1989 27 135 [12]
2002 30 091 [1]
2008 29 979 [2]
2009 30 120 [3]
2010 27 626 [4]
2012 27 325 [5]
2013 26 821 [6]
2014 26 472 [7]
2015 26 019 [8]
2016 25 850 [9]
2017 25 582 [10]
2021 24 522 [11]
2024 23 381 [17]
Халык саны
1939[16]1959[15]1970[14]1979[13]1989[12]2002[1]2008[2]
34 268↘29 602↗33 744↘30 176↘27 135↗30 091↘29 979
2009[3]2010[4]2012[5]2013[6]2014[7]2015[8]2016[9]
↗30 120↘27 626↘27 325↘26 821↘26 472↘26 019↘25 850
2017[10]2021[11]2024[17]
↘25 582↘24 522↘23 381

Демографик хәл

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]

Зиянчура районы халкының иң зур өлешен башкортлар тәшкил итә (2002 елда – 71,5%), шулай ук руслар (15,5%) һәм татарлар (10,5%[19]) күп. Иң зур татар авыллары – Күгәрчен, Яңа Чебенле, Каргалы. 1989 елда 3511, 2002 елда – 3149 татарның яшәве мәгълүм.

Чуаш авыллары да бар – Сөләйман, Лукьяновский, Глинка. Районда 319 чуаш яши.

Район халкының милли составы, %ларда[20]

Ел башкортлар руслар татарлар
1970 58,6 12,5
1989 65,7 12,9
2002 71,5 15,5 10,5
2010 70,6 15,1 11,8

Икътисад

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]

Район икътисады авыл хуҗалыгына таяна. 2010 елда районда шул өлкәдә 24 авыл хуҗалыгы предпприятиесе, 74 игенче-фермер хуҗалык, 31 шәхси эшмәкәр көчен куя. 2010 елда, корылык килүгә кармастан, районда 205 млн. сумлык продукция җитештерелгән.

Транспорт

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]

Зианчура аша республика әһәмиятендәге Магнитогорски – Ира автоюлы уза. Гомиму файдалану юллары озылыгы – 510,6 км. 113 км (22,3%) юл заманча материаллар белән түшәлгән. 437 км юлга вакташ һәм чуерташ җәелгән. 73 км (14,3%) юл грунт өстеннән уза.

Танылган шәхесләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]

Мәгариф

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]

2011-12 уку елында Җиянчура районында 21 мөстәкыйль мәктәп, шуларның 18е – урта мәктәп, 3 төп мәктәп; 28 филиал, шулардан 21 башлангыч, 7 төп 9-еллык мәктәп эшли. Башкорт интернат-гимназиясе, һөнәри лицей бар[21].

Укучылар саны 4091, башлангычларда 223 бала, төпләрендә – 592, урта мәктәпләрдә 3276 бала укый.

Каргалы төп урта һәм Күгәрчен тулы урта (177 укучы) мәктәпләрдә укыту татар һәм «икенче туган тел»гә «әйләнгән» башкорт телендә алып барыла. Башка мәктәпләрдә татар теле укытылмый.

Искәрмәләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]
  1. 1 2 3 Всероссийская перепись населения 2002 года. Численность населения субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более
  2. 1 2 3 1.5. Численность населения республики Башкортостан по муниципальным образованиям на 1 января 2009 года
  3. 1 2 3 Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года
  4. 1 2 3 Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан
  5. 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года
  6. 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. Таблица 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов — Росстат, 2013. — 528 бит
  7. 1 2 3 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года
  8. 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года
  9. 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года — 2018.
  10. 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года — Москва: Росстат, 2017.
  11. 1 2 3 Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года)
  12. 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и ее территориальных единиц по полу
  13. 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность наличного населения РСФСР, автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек
  14. 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям
  15. 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность наличного населения городов и других поселений, районов, районных центров и крупных сельских населенных мест на 15 января 1959 года по республикам, краям и областям РСФСР
  16. 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность наличного населения СССР по районам и городам
  17. 1 2 3 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года — Росстат, 2024.
  18. ↑ http://www.liveinternet.ru/users/3507913/blog
  19. ↑ тулы булмаган саннар
  20. ↑ Население Башкортостана: XIX—XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Уфа:Китап, 2008.- 448 с.:ил.
  21. ↑ http://www.zianchura.ru/?p=8(үле+сылтама)

Чыганаклар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]

Сылтамалар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]

Моны да карагыз

[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]
Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Зиянчура_районы&oldid=5137126