Чишмә районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Чишмә районы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Чишмә районы
Чишмә районы
Чишминский район
Герб
Coat of Arms of Chishmy rayon (Bashkortostan).svg
Байрак
Flag of Chishminsky rayon.svg
Төбәк

Башкортстан

Административ үзәк

Чишмә бистәсе

Нигезләү датасы

1930 ел

Башлык

Уразмәтов Флүр

Халык саны (2010)

53 090

Мәйдан

1824 км²

Чишмә районы харитада

Сәгать поясы

+6

chishmyrb.ru

Чишмә районы (рус. Чишминский район) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге — Чишмә бистәсе.
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән Кара-Якуп һәм Сафар волостьлары урынында барлыкка килә.
Район 104 торак урынын берләштерә, алар 14 авыл советына һәм 1 бистә советына буйсына.

Географик карта

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чишмә муниципаль районы Башкортстанның үзәк өлешендә урнашкан. Өфә, Кырмыскалы, Дәүләкән, Болгавар һәм Кушнарин районнары белән чиктәш. Мәйданы 1824 км2 тәшкил итә.

Төньяктан көньякка кадәр озынлыгы – 58,5 км, көнбатыштан көнчыгышка – 61,5 км.

Район урман-дала зонасына карый, елгаларга бик бай. Дим, Өйдерәк, Өршәк, Калмаш, Карамалы, Узы сулары ага. 250ләп күл бар, чишмәләр бихисап.

Районда нефть һәм газ ятмалары бар.

Кайбер табигый урыннар дәүләт тарафыннан саклана. Шиңгәк-Күл дала дендропаркы, Шиңгәккүл, Акманай күлләре, Йоматау тәҗрибә урманнары. Районда “Алкино” үпкә авыруы санаторие, балалар өчен җәйлекләр, дачалар бар.

Район тарихи урыннарга да бай. 14 гасырга карый торган Хөсәен-бәк кәшәнәсе (мавзолее), Кара-Якуп археологик шәһәрчеге. Түрә-хан сарае хәрабәләре.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Районда 52,7 мең кеше яши (2010). Иң эре торак урыннары: Чишмә бистәсе (22,3 мең кеше яши), 2нче Алкино (4,05 мең), Шиңгәккүл (3,05 мең), Сафар (1,03 мең), Калмаш (0,72 мең). Рәсми рәвештә район халкының 52,9% — татарлар, 20,7% — урыслар, 18,9% — башкортлар. Аерым авылларда мукшылар, украиннар, чуашлар яши.

1959 елда районда 52 мең кеше яши. Милли яктан 54,8 % татарлар, 20,2 % урыслар, 10% башкортлар, 10% украиннар, 4,5% мукшылар, 0,8% белоруслар.[1]

Халык саны
1939[2]1959[3]1970[4]1979[5]1989[6]2002[7]2010[8]
64 97352 09453 93347 93945 66052 66352 344
Башкортлар. Чишмә районы Ябалаклы авылы. XX гасыр башы.

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Чишмә бистә шурасы
  • Алкин авыл шурасы
  • Ар авыл шурасы
  • Арыслан авыл шурасы
  • Дурасау авыл шурасы
  • Ибраһим авыл шурасы
  • Кара Якуп авыл шурасы
  • Метрәй авыл шурасы
  • Сафар авыл шурасы
  • Урман авыл шурасы
  • Чишмә авыл шурасы
  • Чуалкип авыл шурасы
  • Шиңгәккүл авыл шурасы
  • Яңа Труйски авыл шурасы
  • Яңгалыш авыл шурасы
  • Ярми авыл шурасы
  • Район җирендә туган танылган кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Чишмә районы авыл хуҗалыгы продукциясен җитештерүдә махсуслаша. Авыл хуҗалыгының иң уңышлы тармаклары: ашлык һәм чөгендер үстерү, эре мөгезле терлекләрне ит һәм сөт өчен үстерү, дуңгызчылык.

    Сәнәгать[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Районда барлыгы 10 зур һәм уртача сәнәгать предприятиесе эшли.
    Чишмә шикәр заводы – Чишмә бистәсенең “шәһәркоручы” ширкәте. 2009 елда завод 41 мең тонна шикәр җитештерде. Шул ук елда Чишмә «монопрофильле» кала статусына ия булды. Завод өчен Башкортстанның ун районы чимал әзерли.

    2010 ел башында Чишмә шикәр заводында 481 кеше эшли. Аңардан кала эшчеләр саны буенча баралар: ААҖ “Чишмә” (үсемлек мае, 333 кеше); ҖЧҖ Чишмә тимер-бетон заводы (199).

    Авыл хуҗалыгы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Авыл хуҗалыгы – районның төп икътисади тармагы. Авыл хуҗалыгы белән 17 ҖЧҖ (Җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять), 1 авыл хуҗҗалыгы җитештерү кооперативы, 168 игенче (фермер) хуҗалыгы, МУП Чишмә җимеш питомнигы, ҖЧҖ “Юбилей” нәселле кош фабрикасы, ЯАҖ “Чишмә Дуңгыз комплексы” һәм ЯАҖ агрофирма “Өйдерәк”. 14% чәчүлекләр фермерлар кулында.

    Район хуҗалыкларында 22,5 мең баш эре мөгезле терлек, 7,3 танау дуңгыз асрала. Елына 38 мең тонна сөт җитештерелә (2010 ел).

    Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Чишмә районында Куйбышев тимер юлының ике йөреше тоташа. Чишмә бистәсе — әһәмиятле тимер юл станциясе. Районны СамарӨфәЧиләбе автомагистрале кисеп чыга.

    Мәгариф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    2010/11 уку елында районда 35 мәктәп булган, шул исәптән 5е – бистәдә, 30ы – авылларда. Укучылар саны: 5208, шул исәптән 2569 – авылларда, 2639 – бистәдә.

    2010/11 уку елында берьюлы 3 мәктәп ябылырга тиеш: Абрай, Узытамак башлангыч мәктәпләре, Салих төп мәктәбе. Кыскартулар дәүләт казнасына 5,5 млн сум табыш китерергә тиеш.

    Чишмә бистәсендә югары белем бирә «Шәрык иктисади-юридик гуманитар академия» вәкиллеге; урта һөнәри белемне – шәхси кулларда булган «Гуманитар көллият», Башкорт икътисади-юридик техникумның Чишмә филиалы; башлангыч һөнәри белемне — №48 уку йортында алып була.

    Матбугат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Район газетасы өч телдә чыгарыла: Чишмә (татарча), Родник плюс (русча), “Дим буйы” (башк.[9]).

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1. Население: сайт Чишминской ЦБС
    2. ССҖБ җанисәбе (1939)
    3. ССҖБ җанисәбе (1959)
    4. ССҖБ җанисәбе (1970)
    5. ССҖБ җанисәбе (1979)
    6. ССҖБ җанисәбе (1989)
    7. Бөтенрусия җанисәбе (2002)
    8. Бөтенрусия халык санын алу, 2010
    9. Гәҗит сайты