Самар

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Самар latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Самар
Flag of Samara.svg
Coat of Arms of Samara (Samara oblast).png
Герб[d]
Самар (Русия)
Самар
Самар (Самар өлкәсе)
Самар
Ил Русия
Регион Самар өлкәсе
Координатлар 53°11′00″ т. к. 50°07′00″ кч. о.HGЯO
Эчке бүленеш 9 административ район
Башлык Дмитрий Азаров[1]
Мәйдан 466 км²
Рәсми тел рус теле
Халык саны 1 164 896 кеше
Халык тыгызлыгы 2437 кеше/км²
Агломерация 2,5 млн кеше
Милли состав руслар (88,1 %)
татарлар (3,4 %)
, һ.б.
Дини состав христианнар, мөселманнар
Телефон коды 846
Кардәш шәһәрләр Стара-Загора[d], Штутгарт, Копер[d], Палермо, Сент-Луис[d], Калининград, Һомел һәм Сәмәрканд
Бүләкләр Ленин ордены Октябрь Инкыйлабы ордены

СамарРусиянең зур шәһәре, Идел елгасы буенда урнашкан. Зурлыгы буенча Русиянең дүртенче шәһәре. Шәһәрдә зур татар оешмалары бар.

Халык саны — 1 164 896 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 1 165 025 кеше.[2]

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәр Идел елгасының сул ярында, Самар борылышы каршында, Самар һәм Сук елгалар тамаклары арасында урнашкан. Көнчыгыштан көнбатышка озынлыгы — ~20 км, төньяктан көньякка озынлыгы — ~50 км.[3]

Самардан эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)
Тольятти ~ 79 км
Сембер ~ 242 км
Мәләкәс ~ 157 км
Казан ~ 441 км
Яр Чаллы ~ 386 км
Өфә ~ 463 км
Пинзә ~ 444 км
Саранск ~ 470 км
Җилләр розасы
Магниттау ~ 775 км
Чиләбе ~ 880 км
Сарытау ~ 484 км
Волгоград ~ 853 км
Казакстан байрагы Җаек ~ 246 км
Казакстан байрагы Атырау ~ 751 км
Ырынбур ~ 407 км
Орск ~ 674 км

Сәгать поясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Map of Russia - Moscow time zone.svg

Самар халыкара стандарт буенча Samara Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Уртача еллык температура — +5,6 °C
  • Уртача еллык җил тизлеге — 3,3 м/с
  • Уртача еллык һава дымлылыгы — 73%
Самар климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 4,2 6,8 16,9 31,1 34,4 38,4 40,4 39,9 33,8 26,0 14,8 7,3 40,4
Уртача максимум, °C −6,8 −6,1 0,4 12,1 20,8 25,4 26,9 25,0 18,6 9,9 0,1 −5,4 10,1
Уртача температура, °C −10,1 −9,8 −3,5 6,9 14,8 19,6 21,4 19,2 13,2 5,8 −2,4 −8,3 5,6
Уртача минимум, °C −13,1 −13,1 −7 2,6 9,4 14,4 16,3 14,2 8,9 2,7 −4,7 −11 1,6
Абсолют минимум, °C −43 −36,9 −31,4 −20,9 −4,9 0,5 5,4 2,0 −3,4 −15,7 −28,1 −41,3 −43
Явым-төшем нормасы, мм 50 41 33 38 36 57 58 47 43 53 51 50 557

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Самар, XVII гасыр (гравюра)

Беренче тапкыр 1361 елда телгә алына; 1376 елда Италия сәүдәгәрләре, Франческо һәм Доменико Пициганилар тарафыннан төзелгән картада “Samar (Самар)” атамасы астында күрсәтелә.[4]

Рәсми нигезләү датасы 1586 ел булып санала, шул елда Фёдор Иоаннович патша боерыгы буенча Григорий Засекин кенәзе тарафыннан «караклардан» һәм казаклардан саклану өчен Самарны ныгытма буларак нигезләнгән.

«Сталин бункеры»на керү

1688 елда Самарга шәһәр статусы бирелә.

1670 елда Самар Степан Разин баш күтәрүчеләре, ә 1773 елда Емельян Пугачёв җитәкчелек иткән баш күтәрүчеләре тарафыннан алына.

1780 елданСембер губернасы составына керүче Самар өязе үзәге, 1851 елданСамар губернасы үзәге. 1877 елда Самарга беренче поезд килә.

1917 елда Самарда совет хакимияте урнаштырыла. 1918 елның июнендә шәһәр чехословаклар һәм урындагы баш күтәрүчеләр тарафыннан алына, шәһәрдә Оештыручылар җыены әгъзалары комитеты оештырыла. 1918 елның ноябрьдә совет хакимияте торгызыла.

1928 елдан Урта Идел өлкәсе үзәге булып торган. 1935 елдан шәһәргә совет дәүләт һәм партия эшлеклесе Валериан Куйбышев хөрмәтенә Куйбышев исеме кушыла.

Бөек Ватан сугышы вакытында шәһәргә ССРБ Хөкүмәте, ССРБ Югары советы, дипломатик вәкиллекләре, эре мәдәният учрежденияләре (мәсәлән, Зур театры, Мосфильм) эвакуацияләнәләр.

1991 елда шәһәргә тарихи исем кайтарыла.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны
1646[5]1670[5]1811[6]1840[6]1851[5]1856[6]1863[6]1875[5]
317700440013 70014 92024 40034 10054 722
1897[5]1900[5]19111913[6]1914[6]19231926[7]1931[6]
91 672109 640153 200106 800143 800147 400176 000222 300
1939[7]1943[5]1956[8]1959[9]196219671970[10]1973
390 000640 000760 000806 356881 000992 0001 044 8491 117 000
19761979[11]1982198619871989[12]19921996
1 162 0001 216 2331 243 0001 267 0001 280 0001 254 4601 239 2001 208 300
1998200020012002[13]20032004[14]2005[14]2006[14]
1 160 3001 156 1001 143 6001 157 8801 157 9001 161 7001 150 9001 143 300
2007[14]2008[14]2009[14]2010[15]2011[14]2012[16]2013[17]2014[18]
1 138 9941 135 4221 134 7161 164 6851 166 7101 169 1841 171 5981 172 348

Милли состав[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Милләт 2002[19] 2010[20]
руслар 88,3% 89,5%
татарлар 3,4% 3,6%
украиннар 1,8% 1,1%
мордва 1,6% 1,1%
чуашлар 1,3% 1,1%

Эчке бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Samara with disctricts.svg
  1. Куйбышев районы
  2. Самар районы
  3. Ленин районы
  4. Тимер юл районы
  5. Октябрь районы
  6. Совет районы
  7. Сәнәгый районы
  8. Киров районы
  9. Красная Глинка районы

Кардәш шәһәрләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Партнёр шәһәрләр

Шәһәрдә туган күренекле шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://city.samara.ru/council
  2. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
  3. http://city.samara.ru/glorious-samara/geography
  4. http://museum.samgd.ru/mo/samara/history/
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Самара. Первые переписи в калейдоскопе истории. 2015 елның 1 февраль көнендә тикшерелгән. 2015 елның 1 февраль көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Народная энциклопедия «Мой город». Самара. 2013 елның 27 октябрь көнендә тикшерелгән. 2013 елның 27 октябрь көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  7. 7,0 7,1 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. 2013 елның 17 август көнендә тикшерелгән. 2013 елның 17 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  8. Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. 2013 елның 26 октябрь көнендә тикшерелгән. 2013 елның 26 октябрь көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  9. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу(рус.). Демоскоп Weekly. 2013 елның 25 сентябрь көнендә тикшерелгән. 2013 елның 28 апрель көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  10. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.(рус.). Демоскоп Weekly. 2013 елның 25 сентябрь көнендә тикшерелгән. 2013 елның 28 апрель көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  11. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.(рус.). Демоскоп Weekly. 2013 елның 25 сентябрь көнендә тикшерелгән. 2013 елның 28 апрель көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  12. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. 2011 елның 22 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  13. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. 2012 елның 3 февраль көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 База данных "регионы Приволжского округа". Численность постоянного населения
  15. Статистический сборник «Численность и размещение населения Самарской области»
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. 2014 елның 31 май көнендә тикшерелгән. 2014 елның 31 май көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). 2013 елның 16 ноябрь көнендә тикшерелгән. 2013 елның 16 ноябрь көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  18. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. 2014 елның 2 август көнендә тикшерелгән. 2014 елның 2 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  19. 2002 ел сан алу базасы
  20. Национальный+состав+населения+Самарской области 2010
  21. Словенский Копер стал партнёром Самары(рус.). — Региональное информационное агентство «Самар». 2009 елның 20 гыйнвар көнендә тикшерелгән. 2011 елның 23 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]