Пирем

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Пирем latin yazuında])
(Пермь битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Пирем
Flag of Perm.svg
Coat of Arms of Perm.svg
Герб[d]
Пирем (Русия)
Пирем
Ил Русия
Республика Пирем крае
Шәһәр бүлгесе Пирем
Координатлар 58°00′50″ т. к. 56°14′56″ кч. о.HGЯO
Эчке бүленеш 7 район
Мэр Дмитрий Иванович Самойлов[d][1]
Нигезләнгән 1723
Беренче телгә алу 1647
Мәйдан 799,68 [2] км²
Мәркәз биеклеге 171 м
Рәсми тел рус теле
Халык саны 1 041 876 кеше
Сәгать кушагы UTC+4
Телефон коды +7 342[3]
Почта индексы 614xxx
Рәсми сайт gorodperm.ru
Шәһәр көне 12 июнь
Бүләкләр Ленин ордены

Пирем (рус. Пирем, коми-перм. Перем, коми Перым) (19401957 елларда — Молотов) – Рәсәй шәһәре, Пирем крае үзәге.

Халык саны – 1 041 876 кеше (2016).

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Урынлаштыру[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пирем Русиянең Аурупа өлеше көнчыгышында, Чулман елгасының ике ярында, Мәскәүдән 1382 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

Сәгать поясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Map of Russia - Yekaterinburg time zone.svg

Пирем халыкара стандарт буенча Yekaterinburg Time Zone (YEKT) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +6:00 гә тигез.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пирем климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 4,3 6,0 15,0 27,3 34,6 35,4 36,6 37,2 30,7 22,5 11,9 4,5 37,2
Уртача максимум, °C −9,3 −7,6 0,1 8,7 16,9 22,5 24,2 20,5 13,9 5,9 −3,1 −8 7,1
Уртача температура, °C −12,8 −11,6 −4,2 3,6 10,4 16,5 18,7 15,3 9,8 3,0 −5,8 −11,1 2,7
Уртача минимум, °C −16,2 −15,1 −8,2 −0,9 5,4 11,1 13,3 10,9 6,2 0,5 −8,4 −14,2 −1,3
Абсолют минимум, °C −44,9 −40,8 −34,8 −23,5 −13 −3,4 1,3 −1,9 −7,8 −25,2 −38,5 −47,1 −47,1
Явым-төшем нормасы, мм 44 30 28 36 59 79 69 76 72 64 55 45 657

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

XVII гасырда бу җирләр Строгановлар сәүдәгәрләрнең биләмәсе булган.

1647 елда хәзерге Пирем урыныда Ягошиха пүчинкәсе телгән алына.[4] 1723 елның 4 (15) маенда аның тирәсендә Ягошиха бакыр эретү заводы төзелеше башланган. Бу дата Пиремнең нигезләнү көне булып санала.

1780 елда Ягошиха бакыр эретү заводы Пирем шәһәренә үзәгертеп корыла һәм ул Пирем губернасы үзәге итеп тәгаенләнә.

19 гасырда Пирем берничә металлургия, кәгазь һәм ут көймәләрне (парахут) эшләп чыгаручы заводлар белән, 1860-елларда 20 мең халкы яшәгән эре сәүдә һәм сәнәнгать үзәгенә әверелгән. 1870 елда шәһәрдә опера театры ачылган, ә 1871 елда Русиядә иң беренче фосфор заводы корылган. 1916 елда Пирем дәүләт университеты ачылган.

Русиядә Ватандашлар сугышы башлаганнан соң, Пирем, анда сугыш кирәк-яраклары фабрикалары булганга, һәр ике як өчен мөһим пункт булып киткән. 1918 елның 25 декабрендә Анатолий Пепеляев җитәкчелегендәге Себер Ак Армиясе шәһәрне басып алды. 1919 елның 1 июлендә шәһәр Кызыл Армиясе тарафыннан кире кайтарылган.

Совет дәвере[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1930-елларда Пирем бу дәверендә төзелгән авиация, көймәләр төзү, һәм химия заводлары белән эре индустриаль үзәгенә әверелгән. Бөек Ватан сугышы дәверендә, Пирем Советлар Берлегендә артиллерия җитештерүнең бер мөһим үзәге булган.

Эчке бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Administrative divisions of Perm (ru).svg
  1. Дзержинский районы
  2. Индустриаль районы
  3. Киров районы
  4. Ленин районы
  5. Мотовилиха районы
  6. Орджоникидзе районы
  7. Свердлов районы

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пирем, халык саны буенча Екатиринбур, Чиләбе һәм Өфәдән кечерәк булса да, Урал шәһәрләре арасында иң зур сәнәгый җитештерү күләменә ия.

Пирем крае сәнәгатенең 35% өлеше Пиремдә урнашкан.[5] Электр энергетикасы, нефть һәм газны эшкәртү, химия, нефтехимия, урман эшкәртү, полграфия һәм азык-төлек сәнәгатьләре үсеш алганнар.

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пирем Транссебер магистраленең мөһим тимер юл төене булып санала. Биредән Төньяк Уралга, Үзәк Русиягә һәм Ерак Көнчыгышка тимер юл сызыклары баралар. Чулман елгасы Пиремне Аурупа су юллары белән тоташтыра. Бу Ак, Балтыйк, Кара, Азак һәм Каспий диңгезләре портларына йөкләрне яңадан төяүсез ташырга мөмкинлек бирә.

Пиремгә Большое Савино аэропорты бар.

Мәгариф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пирем мәгариф үзәге булып санала; фәнни институтарның кайберләре Русия Фәннәр академиясенең Урал филиалына берләштергәннәр.

Пирем берничә югары уку йорты урнашкан: Пирем дәүләт университеты[6], Пирем дәүләт техника университеты, Пирем дәүләт педагогия университеты, Пирем дәүләт табибият акдемиясе, Пирем дәүләт фармацевтика акдемиясе, Пирем дәүләт авыл хуҗалыгы акдемиясе, Пирем дәүләт сәнгать һәм мәдәният акдемиясе, Пирем дәүләт хореография мәктәбе, Югары икътисад мәктәбенең Пирем филиалы һ.б. Биредә шулай ук өч хәрби укуханә урнашкан.

Кардәш шәһәрләр[7][үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Партнӗр шәһәрләр

Шәһәрдә туган күренекле шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]