Уфа

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Уфа latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Уфа
Уфа һәм Өфө
Флаг Уфы[d]
Flag of Ufa.svgCoat of arms of Ufa.svg
ӨФӨ-2015-(v2).jpg
Нигезләнү датасы 1574
Рәсми исем Өфө
Дәүләт Flag of Russia.svg Россия
Нәрсәнең башкаласы Башкортстан, Башкорт Айрат Сәвит Сатсиялислар Җөмһүрияте, Өфә районы, Городской округ город Уфа[d][1], Өфә губернасы, Өфә өязе, Өфә калгайлыгы һәм Башкирская ССР - Башкортостан[d]
Административ-территориаль берәмлек Городской округ город Уфа[d]
Диңгез, күл яки елга эчендә яки янында урнашуы Агыйдел һәм Караидел
Хөкүмәт башлыгы Мустафин Ульфат Мансурович[d]
Халык саны 1 115 560 кеше кеше (2017)[2]
Административ бүленеше Уфаның Ленин районы, Киров районы, Уфаның Дим районы, Уфаның Калинин районы, Уфаның Октябрь районы, Орҗоникидзе районы һәм Сәвит районы
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек 150 митер
Сәгать поясы UTC+05:00
Кардәш шәһәр Әнкара, Һалле һәм Чиләбе[3]
Чиктәш дәүләтләр Өфә районы
Мәйдан 707,93 км²
Пучты индыксы 450000–450999
Рәсми веб-сайт ufacity.info
Һәйкәлләр исемлеге Список памятников культурного наследия Уфы[d]
Җирле телефон коды 347
Монда җирләргәннәр төркеме Категория:Похороненные в Уфе[d]
Викискладта карталар төркеме Category:Maps of Ufa[d]
Commons-logo.svg Ufa Викиҗыентыкта

Уфа (яки Өфе[4][5], баш. Өфө, рус. Уфа, чирм. Ӱпӧ, чуаш. Ĕпхӳ) — Башкортстан республикасының башкаласы һәм бер вакытта Уфа районының дә үзәге (составына керми). Караидел белән Дим елгаларның Агыйдел елгасына кушыла торган урынында урнашкан.

2010 елдагы Бөтен Русия Исәпләүнең алдан санавы буенча, халык саны 1 062 300 кеше. Мәйдан — 707,93 км².

17191775 елларда Уфа провинциясе үзәге; 17811796 елларда Уфа наместниклыгы үзәге; 17821922 елларда бер вакытта Уфа өязенең дә үзәге; 18651919 елларда Уфа губернасы үзәге; 19221990 елларда Башкорт АССР-ының, 1990 елдан Башкортстанның башкаласы, 1930 елдан бер вакытта Уфа районының дә үзәге (составына керми). 2006 елдан административ реформа буенча берничә торак пункты белән бергә Уфа шәһәре бүлгесе составына керә.

Русиянен эре мәдәни, фән һәм икътисад үзәге. Халык саны буенча Аурупада 31-нче урында тора.

2020 елның 2 июленнән«Хезмәт даны шәһәре»[6].

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Уфа шәһәре Агыйдел елгасының сул ягында, аңа Караидел һәм Дим елгалары кушылган төшендә урнашкан. Көнбатыштан көнчыгышка озынлыгы — 28 километр, төньяктан көньякка озынлыгы — 53 километр.[7]

Уфадан эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)[8]
Ижау ~ 394 км
Киров ~ 777 км
Пермь ~ 522 км
Сыктывкар ~ 1204 км
Екатиринбур ~ 547 км
Төмән ~ 808 км
Самар ~ 463 км
Мәскәү ~ 1355 км
Роза ветров
Чиләбе ~ 417 км
Омск ~ 1353 км
Сарытау ~ 918 км
Волгоград ~ 1311 км
Ырынбур ~ 374 км
Казакстан байрагы Актүбә ~ 627 км
Казакстан байрагы Костанай ~ 732 км
Казакстан байрагы Нурсолтан ~ 1423 км

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Уфа климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 5,8 9,2 14,3 30,9 36,2 38,3 38,6 38,5 33,4 26,8 14,7 5,0 38,6
Уртача максимум, °C −9,5 −7,7 −0,4 11,0 20,1 24,6 25,5 22,8 16,8 7,7 −1,7 −6,7 8,6
Уртача температура, °C −13,7 −12,6 −5,8 5,2 13,1 18,0 19,3 16,5 10,9 3,6 −4,8 −10,4 3,4
Уртача минимум, °C −18,5 −17,8 −11,2 0,2 6,6 11,8 13,5 11,0 6,2 0,3 −8,1 −14,6 −1,6
Абсолют минимум, °C −48,5 −43,5 −34,4 −29,7 −9,7 −1,2 1,4 −0,6 −6,8 −25,6 −35,1 −45 −48,5
Явым-төшем нормасы, мм 45 37 26 34 37 58 61 60 53 62 53 51 577
Чыганак: Погода и климат

Сәгать поясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Map of Russia - Yekaterinburg time zone.svg

Уфа халыкара стандарт буенча Yekaterinburg Time Zone (YEKT) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +6:00 гә тигез.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Уфаның күренеше, 1910

Казан ханлыгы заманында Уфа ярымутравында, Торатау исемле урында нугайларның ныгытмасы була. Әлеге ныгытма тирәләре нугайларның кышлау урыны була.

1574 елның яз башында Агыйдел елгасы белән Каридел елгасы кушылган биек ярымутрауда Уфа шәһәренең нигез салына. Ул тулысынча хәзерге Дуслык монументы урнашылган Беренче май мәйданына туры килә. Аның майданы 1,2 һектар, стенасының озынлыгы 440 метр чамасы булган.

1586 елдан башлап Уфа шәһәре дип атала башлый. Шул ук елда Уфага укчылар отряды башында шәһәрнең беренче воеводасы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Явыз Иван хатыны, Кабарда кенәзе Темрюкның кызы Мариянең дусты була.

1708 елданКазан губернасы составында, 1728 елдан — Уфа провинциясе үзәге, 1744 елдан — Ырынбур губернасына беркетелгән, 1781 елданУфа калгайлыгының үзәге, 1796 елдан — яңадан Ырынбур губернасы составында, 1802 елдан — гражданнар губернаторы резиденциясы һәм губерна учреждениелары булган губерна каласы, 1865 елданУфа губернасы үзәге, 1922 елданБашкортстанның баш каласы.

1918 елның 5 июлендә, Ватандашлар сугышы барышында, Уфа большевикларга каршы баш күтәргән чехословак корпусы өлешләре тарафыннан яуланган. Шәһәр Оештыручылар җыелышының әгъзалары комитәте контроленә күчте. Шул ук елның 823 сентябрендә биредә Уфа дәүләт киңәшмәсе (большевикларга каршы хөкүмәтләрнең, фиркаләрнең, казак гаскәрләренең һәм җирле үзидарәләр форумы) үткәрелгән. 23 сентябрьдә биредә Вакытлы бөтенрусия хөкүмәте (шулай ук «Уфа директориясе» исеме астында таныш) игълан ителә. Ул шәһәрдә 9 октябренә кадәр урнашкан, шуннан соң Омскига күчте. Декабрь аенда шәһәргә Кызыл Гаскәре өлешләре керәләр. 1919 елның 13 мартында шәһәр Колчак гаскәре тарафыннан алына, әмма 9 июнендә үк Кызыл Гаскәре аны кире ала.

ХХ гасырның 20-30-нчы елларда шәһәр зур үсешне кичерә, тулаем сәнәгый продукциясе 16 тапкырга арткан. Сугышкача елларда Уфа сәнәгый комбинаты, Уфа моторлар төзү заводы, ТЭЦ, һәм нефть эшкәртү заводлары сафка басканнар.

Бөек Ватан сугышы вакытында шәһәргә дистәләрчә сәнәгый ширкәт, дәүләт оешма, кайбер фәнни-тикшеренү институтлар, Коминтерн хезмәткәрләре, Украина язучылары эвакуацияләнгәннәр.

1944 елда Уфаның Сталин районы шәһәр составыннан чыгарылган һәм Черниковск шәһәренә үзгәртеп корылган. 1956 елда ул яңадан Уфа составына кергән.

1974 елда шәһәр Октябрь Инкыйлабы ордены белән бүләкләнде.

Шәһәр районнары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Уфа — берничә аерым массивтан торган, 7 районлы мәдәни-сәяси-иҗтимагый үзәк. Калинин, Дим, Киров, Ленин, Октябрь, Орджоникидзе, Совет районнарында йөзләрчә милләт вәкилләре яши. Шулар арасында Октябрь районы — иң яше, ул 1977 елның 3 мартында «туган».

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1811[9] 1840[9] 1856[9] 1863[9] 1897[10] 1913[9] 1926[9] 1931[9] 1939[9] 1959[11] 1970[12] 1979[13] 1989[14] 2002[15] 2010
~9 200 ~16 500 ~12 900 ~16 500 49 275 ~78 000 ~97 700 ~123 400 ~250 000 546 878 770 905 969 289 1 082 052 1 042 437 1 062 300

Милли состав (2002): урыслар — 48,9%, татарлар — 28,3%, башкортлар — 17,1%, украиннар — 1,2%, чуашлар — 1,0%.[16]

Халык саны
1650[17]1718[17]1811[17]1840[17]1856[18]1863[18]1865[17]1879[17]
7005600920016 50012 90016 50020 10023 200
1886[17]1897[19]1913[17]1914[18]1916[17]1920[17]1923[17]1926[19]
27 00049 275100 70099 900112 70092 80085 30098 537
1931[17]1939[17]1945[17]1956[20]1959[21]1962[18]1967[18]1970[22]
125 000250 000264 800265 000546 878610 000704 000770 905
1973[18]1976[18]1979[23]1982[18]1986[18]1989[24]1992[18]1996[18]
844 000924 000969 2891 023 0001 077 0001 082 0521 097 2001 096 400
1998[18]2000[18]2001[18]2002[25]2003[17]2004[17]2005[17]2006[17]
1 086 3001 091 2001 091 1001 042 4371 043 3061 040 6231 036 0261 029 616
2007[17]2008[17]2009[26]2010[27]2011[17]2012[28]2013[29]2014[30]
1 022 5751 021 4581 024 8421 062 3191 065 6021 072 2911 077 7191 096 702
250 000
500 000
750 000
1 000 000
1 250 000
1 500 000
1811
1879
1916
1939
1967
1982
1998
2004
2009
2014

Югары уку йортлары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Уфа шәһәренең уку йортлары 169 юнәлештә белгечләр әзерли. Әйдәүче югары уку йортлары:

республикада фәнни-педагогик кадрлар әзерләүче төп үзәкләр булып исәпләнәләр.

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Уфада Русянең эре нефть эшкәртеү һәм химия заводлары урнашкан. Улар арасынды: Яңа-Уфа нефть эшкәртеү заводы, Уфа нефть эшкәртеү заводы, Уфаоргсинтез, Уфанефтехим.

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Автомобиль транспорты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәр аша М7 «Идел» «Идел» (МәскәүВладимирНижгарЧабаксарКазан — Уфа), М5 «Урал» «Урал» (МәскәүРязаньПензаСамар — Уфа — Чиләбе), Р314 (Уфа — СтәрлетамакЫрынбур) автоюллар баралар.

Тимер юл транспорты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Моны да карагыз: Уфа тимер юл вокзалы

Тимер юл Уфага 1886 елда килә.

Уфада Куйбышев тимер юлының Башкорт бүлекчәсе идарәсе урнаша.

Уфада туган танылган шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Язучылар, мәгърифәтчеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сәясәтчеләр, хәрбиләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Балет артистлары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Җырчылар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Рәссамнар, режиссерлар, актерлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Галимнәр, медиклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Галерея[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. ОКТМО
  2. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar
  3. https://www.cheladmin.ru/ru/gorod-chelyabinsk/goroda-pobratimy/ufa-bashkortostan
  4. Татар телендә икенче язылышы, юл такталарында
  5. Әхмәтьянов, Р.Г. Татар теленең этимологик сүзлеге: Ике томда. II том (М—Я). — Казан: Мәгариф — Вакыт, 2015. —б. 97
  6. Указ о присвоении почётного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести»
  7. http://www.ufacity.info/ufa/passport.php
  8. Расчет расстояний между городами. АвтоТрансИнфо. 2009-08-13 тикшерелде.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 http://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/ufa/
  10. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1583
  11. 1959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  12. 1970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  13. 1979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  14. 1989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  15. 2002 елгы Бөтенрусия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  16. Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Башкортостан(рус.)
  17. 17,00 17,01 17,02 17,03 17,04 17,05 17,06 17,07 17,08 17,09 17,10 17,11 17,12 17,13 17,14 17,15 17,16 17,17 17,18 17,19 17,20 Подготовка к проведению всероссийской переписи населения на территории городского округа г. Уфа
  18. 18,00 18,01 18,02 18,03 18,04 18,05 18,06 18,07 18,08 18,09 18,10 18,11 18,12 18,13 Народная энциклопедия «Мой город». Уфа. әлеге чыганактан 2013-10-09 архивланды. 2013-10-09 тикшерелде.
  19. 19,0 19,1 Расселение народов Исторического Башкортостана
  20. Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. әлеге чыганактан 2013-10-26 архивланды. 2013-10-26 тикшерелде.
  21. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. әлеге чыганактан 2013-04-28 архивланды. 2013-09-25 тикшерелде.
  22. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.. Демоскоп Weekly. әлеге чыганактан 2013-04-28 архивланды. 2013-09-25 тикшерелде.
  23. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.. Демоскоп Weekly. әлеге чыганактан 2013-04-28 архивланды. 2013-09-25 тикшерелде.
  24. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. әлеге чыганактан 2011-08-22 архивланды.
  25. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. әлеге чыганактан 2012-02-03 архивланды.
  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. әлеге чыганактан 2014-01-02 архивланды. 2014-01-02 тикшерелде.
  27. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населенным пунктам Республики Башкортостан. әлеге чыганактан 2014-08-20 архивланды. 2014-08-20 тикшерелде.
  28. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. әлеге чыганактан 2014-05-31 архивланды. 2014-05-31 тикшерелде.
  29. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). әлеге чыганактан 2013-11-16 архивланды. 2013-11-16 тикшерелде.
  30. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. әлеге чыганактан 2014-08-02 архивланды. 2014-08-02 тикшерелде.

Чыганак[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]