Тәтешле районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Тәтешле районы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Тәтешле районы
Тәтешле районы
Татышлинский район
Герб
Coat of Arms of Tatyshly rayon (Bashkortostan).png
Байрак
Flag of Tatyshly rayon (Bashkortostan).png
Төбәк

Башкортстан

Административ үзәк

Югары Тәтешле авылы

Нигезләү датасы

1935 ел

Башлык

Гәрәев Рушан

Халык саны (2011)

25 163

Мәйдан

1 376 км²

Тәтешле районы харитада

Сәгать поясы

+6

tatyshly.ru

Тәтешле районы (рус. Татышлинский район) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге — Югары Тәтешле авылы.

Район Бөтенсоюз Үзәк Башкарма Комитетының 1935 елның 31 гыйнварындагы карары нигезендә төзелә. Бүген ул гомум халкы 25 163 кеше тәшкил иткән 13 авыл Советын берләштерә.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тәтешле муниципаль районы Башкортстанның төньяк өлешендә урнашкан. Аскын, Балтач, Борай һәм Яңавыл районнары белән, Пирем краеның Чернушка һәм Көязе районнары белән чиктәш. Район “аю почмагында” урнашкан диярлек. Район үзәгеннән Уфага кадәр 250 км, Пиремгә – 270км, Ижауга – 220 км, Екатиринбурга – 360 км. Мәйданы 1376 км² тәшкил итә.
Урманнар районның 52 405 га җирен каплый (38%), авыл хуҗалыгы җирләре – 76 387 га, шул исәптән 52 167 га игеннәр.
Район елгаларга бик бай. Тере Танып ага, аның иң зур кушылдыклары Әри һәм Йок.
Районда нефть һәм газ ятмалары бар.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

2010 елгы җанисәпнең нәтиҗәләре буенча башкортлар — 60,1%, арлар — 21,5%, татарлар — 14,9%, урыслар — 1,9%, марилар — 1,3%, башка милләтләр — 0,3%.

Туган тел буенча халык (2010): татар теле — 62,8%, ар теле — 21,1%, башкорт теле — 11,5%, урыс теле — 3,1%, мари теле — 1,2%.[1]

Хәзер мең кешегә исәпләгәндә, уртача 14,4 бала туа.

Демография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны
1939[2] 1959[3] 1970[4] 1979[5] 1989[6] 2002[7] 2010[8] 2017[9]
37 325 34 469 35 173 30 378 26 209 26 803 25 159 22 918

Район җирендә туган танылган кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Советлар Берлеге каһарманнары

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Авыл хуҗалыгы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Авыл хуҗалыгы – районның төп икътисади тармагы. Иң табышлы тармак – терлекчелек. Районда 28 сөт-товар фермасы эшли. Шуларның 5есе – нәселле эре мөгезле терлекләрне үрчетү белән шөгыльләнә. 18 ат фермасы, 12 ферма бозау һәм таналарны ит өчен үстерә. Авыл хуҗалыгында 38% эчке продукт җитештерелә. 1,4 мең кеше эшли (эре хуҗалыклар). 2010 елда тулаем продукт 1473 млн сумга тиң булган. Продукциянең 51,6% шәхси хуҗалыкларда җитештерелгән. Зур хуҗалыкларга 47% туры килә. Фермер хуҗалыкларыныкы 1%ка да тулмый.
Авыл хуҗалыгына субсидияләр күләме 2010 елда 100 млн сумнан ашып киткән.[10]

Сәнәгать[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Районда урнашкан сәнәгать предпприятиеләре 2010 елда 1 118,2 млн сумлык товар җитештергән. Иң зур өлеш нефть тармагына карый (70%), азык-төлек сәнәгатенә 26,6% туры килә.
Тәтешле май заводы үз продукциясен Уфада, Нефтекама, Яңавылда сата. Сәнәгатьтә 566 кеше эш белән тәэмин ителгән.

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тәтешле районын БорайИске БалтачКөязе автоюлы кисеп чыга. Юлларның 90%ы – каты өслекле.

Мәгариф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

2010/11 уку елында гомуми белем бирү учреждениеләрендә 3204 укучы белем ала, 992 нәни балалар бакчаларында тәрбияләнә. 15 урта мәктәп, 10 филиал, 1 төп мәктәп. Районның өч мәктәбе инновацион программаларны актив тормышка ашыручы гомуми белем бирү учреждениеләре арасында җиңүче дип табылды. Унсигез педагог “Белем бирү учреждениеләренең иң яхшы укытучысы” конкурсында җиңү яулады.
№151 һөнәри училище яшьләрне 5 һөнәргә өйрәтә (авыл хуҗалыгында тракторчы-машинист, умартачы, аш-су остасы, кондитер, автомеханик).
Вузларда 675 студент укый.

Матбугат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район газетасы ике телдә чыгарыла: “Тәтешле хәбәрләре” (татарча), “Татышлинский вестник” (урысча).

Айга ике тапкыр башк. «Аҡ тирмә» кушымта - гәҗите чыга.

Арча республика газетасы “Ошмес” нәшер ителә.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1.  [http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/login.xhtml?invalidSession=true&reason=Session+not+established. 2010 ел җанисәп алу базасы]
  2. ССҖБ җанисәбе (1939)
  3. ССҖБ җанисәбе (1959)
  4. ССҖБ җанисәбе (1970)
  5. ССҖБ җанисәбе (1979)
  6. ССҖБ җанисәбе (1989)
  7. Бөтенрусия җанисәбе (2002)
  8. Бөтенрусия халык санын алу, 2010
  9. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar 31 июль 2017 көнне тикшерелгән.
  10. Комплексная инвестиционная Программа социально-экономического развития муниципального района Чишминский район Республики Башкортостан на 2011-2015 годы