Аскын районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Аскын районы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Аскын районы
Flag of Askinsky rayon.svg
Байрак
Coat of Arms of Askino rayon (Bashkortostan).svg
Илтамга
Башкала Аскын
Халык саны 40 199 (1939, Җанисәп, постоянное население), 37 368 (1959, Җанисәп, постоянное население), 34 440 (1970, Җанисәп, постоянное население), 28 452 (1979, Җанисәп, постоянное население), 23 458 (1989, Җанисәп, постоянное население), 23 928 (2002, Җанисәп, постоянное население), 21 272 (2010, Җанисәп, постоянное население), 18 115 (1 гыйнвар 2019, оценка численности населения, постоянное население) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 20 аугыс 1930[1]
Сәгать кушагы UTC+05:00
Җәгърафия
АТБ Башкортстан
Мәйдан 2,542 дүрткел киламитер
ДДӨБ 183 метр Edit this on Wikidata
Координатлар 56.08333°N 56.58333°E Edit this on Wikidata


Аскын районы (рус. Аскинский район) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәгеАскын авылы.
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән барлыкка килгән.
75 торак урыны исәпләнә, алар 15 авыл советына берләшкән.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Аскын муниципаль районы республиканың төньягында, Пирем крае чигендә урнашкан. Мәйданы 2542 км² тәшкил итә.
63% өлешен урманнар каплап тора. Агач ташу өчен су юллары файдалана: аеруча Тере Танып һәм Төй елгалары.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

2010 елда районда 23337 кеше яши. Иң эре торак урыннары: Аскын, Көбияз.

Төрле еллардагы сан алу буенча милли состав[2]

Год башкортлар татарлар урыслар
1970 57,6 % 19,5 %
1979 74,3 % 17,8 %
1989 63,3 % 23,9 %
2002 70,9 % 17,6 % 10,5 %
2010 68,9% 19,4% 10,6%

Туган тел буенча халык (2010): башкорт теле — 54,2%, татар теле — 33,3%, урыс теле — 11,7%.

Демография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны
1939[3][4]1959[5][4]1970[6][4]1979[7][4]1989[8][4]2002[9][4]2010[10][4]1 гый 2019[11]
40 19937 36834 44028 45223 45823 92821 27218 115

Тел[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район халкының күпчелеге татар телен туган теле итеп таный. Соңгы (2002 ел) сан алу туган тел турында сорау каралмаган. Шуңа карамастан, вазгыят үзгәрмәгән, әйтергә ярый, чөнки 87% халыкның, татарларның һәм башкортларның, татарча белүе теркәлгән. Аскын районының көнчыгышында Себер татарлары теле, көнбатышында Минзәлә татарлары теле, ә көньягында Арбаш мишәрләренең тел үзенчәлекләре бергә кушылган, гаҗәеп койне барлыкка килгән. Башкорт теленә хас, татар теленә хас булмаган бер генә үзенчәлек тә юк.[12]

Район җирендә туган танылган кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Район шактый ярлы булып исәпләнә, үз керемнәр район бюджетнының бары 22%ын каплый. Биредә советы чорында эшләгән предпприятиеләр күбесе бөлгенлеккә төшеп юкка чыктылар.
Районның икътисады авыл хуҗалыгы һәм урман-агач юнәлешле. Авыл хуҗалыгы биләмәләре районның 36,7% (92,8 мең га) җирен алып тора. Алардан 66,7 мең га – игеннәр, 18,7 мең га – көтүлекләр. 60 фермер хуҗалыгы. Урман хуҗалыгы белән ДУП (дәүләт унитар) “Аскинский лес” шөгыльләнә (елына 1,5 млн сумлык продукция).

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Аскын районында юллар яхшы дип булмый. Беренче асфальт юл 1980нче елларда барлыкка килә (АскынЯүгелде). Юлларның тулаем озынлыгы – 437,2 км. Шуларның нибары 86,2 км – каты җәймәле (20%тан да ким).

Иң якын тимер юл станциясе – Чернушка бистәседә, ул Аскыннан 90 км ераклыкта урнашкан.

Мәгариф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

2009/10 уку елында 45 уку йорты эшләгән, шул исәптән 17 – урта, 13 – төп, 15 башлангыч мәктәпләр. Спорт мәктәбе бар. Аларда 3196 бала укый.
Башлангыч һөнәри уку йорты – Аскын һөнәри лицее (96№).

Медицина[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Яңа Казанчы авылы янында минераль сулар белән дәвалаучы “Танып” санаторие ачылган. Пирем крае Чернушка бистәсеннән автобуслар йөри. Санаторий — районда иң эре эш бирүче – 200 кеше эшли, ел да 4 мең кеше сәләмәтләнеп чыга.

Матбугат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1931 елдан бирле татар һәм урыс телләрендә район газеталары чыгарыла: «Ышаныч» һәм «Аскинская новь». 2002 елдан башлап газета редакциясе каршында мәҗбүри рәвештә башкорт телендәге “Янтөягем” газетасы чыгарыла.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Программа развития муниципального района (рус.)

  1. Башкорт энциклопедиясеБашкирская энциклопедия, 2005. — 4344 бит — ISBN 978-5-88185-053-1
  2. Население Башкортостана: XIX—XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Уфа:Китап, 2008.- 448 с.:ил.
  3. ССҖБ җанисәбе (1939)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008.
  5. ССҖБ җанисәбе (1959)
  6. ССҖБ җанисәбе (1970)
  7. ССҖБ җанисәбе (1979)
  8. ССҖБ җанисәбе (1989)
  9. Бөтенрусия җанисәбе (2002)
  10. Бөтенрусия халык санын алу, 2010
  11. Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019.
  12. Р. Әхмәтьянов. «Аскын татарлары» (авторы Ф. Нуретдинов, Казан 2002 ел) китабына кереш сүз