Шаран районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Шаран районы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Шаран районы
Flag of Sharansky rayon.svg
Байрак
Coat of Arms of Sharan rayon (Bashkortostan).png
Илтамга
Башкала Шаран
Халык саны 22 514 (2010, Җанисәп, постоянное население) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 31 гыйнвар 1935
Җәгърафия
АТБ Башкортстан
Мәйдан 1,384 дүрткел киламитер
Координатлар 54.8192°N 53.9931°E Edit this on Wikidata


Шаран районы (рус. Шаранский район) – Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге – Шаран авылы Уфадан 180 км еракта урнашкан. Якындагы тимер юл станциясе – Туймазыда (35 км).

Географик сыйфатлама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шаран районы Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының көнчыгыш өлешендә, Ык елгасының уң ягына урнашкан. Ыкның кушылдыгы Сөн елгасы районны урталай бүлә.
Авыл хуҗалыгы биләмәләре – 97 500 га (70,5%), ш.и. игеннәр – 52 655 га, көтүлекләр – 21 975, печәнлекләр – 22 603 га. Урманнар – 33075 га (24%).

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

12 авыл советына берләшкән 104 авыл бар. Иң эреләре – Шаран (5,54 мең), Наратасты (0,86 мең), Зирекле (0,94 мең), Түбән Зәет (0,79 мең).
2002 елгы сан алу буенча районда халык саны буенча беренче урында башкортлар (31,1 %), татарлар (27,3 %), 24 авылда чирмешләр (20,2 %), урыслар (10,65%), чуашлар (10,2%) яши. Ләкин район хакимиятенең мәгариф бүлеге үк бу саннарның ялганлыгын исбатлый.

Сан алганда милли состав[2]

Ел татарлар чирмешләр башкортлар
1939 34,1% 14,5% 13,3%
1970 38,9% 13,5%
1989 51,0% 6,4%
2002 27,3% 20,2% 31,1%

Туган тел буенча халык (2010): татар теле — 49,3%, чирмеш теле — 18,8%, урыс теле — 15,2%, чуаш теле — 7,8%, башкорт теле — 7,0%.[3]

Халык саны
1939[4][5]1959[6][5]1970[7][5]1979[8][5]1989[9][5]2002[10][5]2010[11]1 гый 2018[12]1 гый 2019[13]
51 98136 02433 81228 88523 83824 49422 51420 30319 901

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Акбарыс авыл шурасы
  • Базгыя авыл шурасы
  • Дүртөйле авыл шурасы
  • Зирекле авыл шурасы
  • Иске Томбагыш авыл шурасы
  • Метрәй Аланы авыл шурасы
  • Мичүрин авыл шурасы
  • Нөрәй авыл шурасы
  • Писер авыл шурасы
  • Түбән Зәет авыл шурасы
  • Түбән Ташлы авыл шурасы
  • Чалмалы авыл шурасы
  • Шаран авыл шурасы
  • Танылган кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Мәгариф өлкәсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Урта белем[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    2009-10 уку елында 18 урта, 9 төп, 12 башлангыч мәктәп эшләгән. Аларда 3203 бала укыган. Шулар арасында татар балалары – 1624, чирмеш балалары – 692, урыс балалары – 392, чуаш балалары – 333.
    Шаран районы башкортлары балаларына туган телләрен өйрәнүнең барча мөмкинлекләре тудырылган. 6 мәктәптә 39 башкорт баласы телен өйрәнә, моңа өстәп башка милләт балаларына ул дәүләт теле буларак керә.
    23 мәктәптә 1145 бала татар телен өйрәнә. Бу – татар балаларының 70,5% туган телен өйрәнә дигән сүз.
    16 мәктәптә 466 чирмеш баласы туган телен өйрәнә (67,3%). 4 мәктәптә 194 бала чуаш телен өйрәнә (58,3%).
    Район мәгариф бүлеге биргән мәгълүмат буенча Шаран районында урыс балаларының 238 проценты (!) урыс телен 11 мәктәптә туган тел буларак өйрәнә.[14]

    Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Районда төрле юридик формалы 15 авыл хуҗалыгы предприятиесе эшли, шуларның 7се – кооператив, 6 ҖЧҖ, 3 муниципаль унитар предпприятие, 4 зур фермер хуҗалыгы (КФХ), 3 авыл хуҗалыгы предпприятиесе, 1 хосусый эшмәкәр. Шәхси хуҗалыклар – 7922.
    Эшмәкәрләр саны – 543. Шуларның 36 – кече предприятие, 391 шәхси эшмәкәр, 116 КФХ. Кече эшмәкәрлек 3891 кешене эш белән тәэмин итә.
    Район җиреннән ел да 0,2 млн т нефть суыртыла.

    Матбугат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1. http://www.sharanrb.ru/officials/161/
    2. Население Башкортостана: XIX—XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Уфа:Китап, 2008.- 448 с.:ил.
    3. http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/login.xhtml
    4. ССҖБ җанисәбе (1939)
    5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008.
    6. ССҖБ җанисәбе (1959)
    7. ССҖБ җанисәбе (1970)
    8. ССҖБ җанисәбе (1979)
    9. ССҖБ җанисәбе (1989)
    10. Бөтенрусия җанисәбе (2002)
    11. Бөтенрусия халык санын алу, 2010
    12. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаФедераль дәүләт статистикасы хезмәте.
    13. Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019.
    14. http://www.sharanrb.ru/documents/253/

    Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]