Пинзә

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Пинзә latin yazuında])
(Пенза битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Пинзә
Flag of Penza.png
Coat of Arms of Penza (Penza oblast) (2001).png
Герб
Пинзә (Русия)
Пинзә
Ил Русия
Федерация субъекты Пинзә өлкәсе
Шәһәр бүлгесе Пинзә
Координатлар 53°12′00″ т. к. 45°00′00″ кч. о.HGЯO
Эчке бүленеш 4 район
Башлык Роман Чернов[d]
Мәйдан 341 км²
Халык саны 517 137 кеше
Телефон коды +7 +7 8412
Почта индексы 4400xx
ГАТОБК коды 56 401 000 000
ОКТМО коды 56 701 000 001
Рәсми сайт penza-gorod.ru
Бүләкләр Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
Кардәш шәһәрләр Бекешчаба, Рамат-Ган[d] һәм Омск

Пинзә (рус. Пенза) — Русия шәһәре, Пинзә өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 517 137 кеше (2010).[1]

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәр Сыры елгасында, Мәскәүдән 629 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша.

Сырыдан башка, шәһәр территориясендә Пинзә, Пензятка, Ардым, Иске Сыры, Мойка, Барковка елгалар, Прокоп һәм Безымянный инешләре ага. Шул елгаларының кайбересе өлешчә коллекторларда агалар.

Шәһәрнең көнчыгыштан көнбатышка озынлыгы — ~25 км, төньяктан көньякка — ~19 км.

Сәгать поясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Map of Russia - Moscow time zone.svg

Сарытау халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +3:00 гә тигез.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пинзә климаты — уртача континентальга күчүче. Кыш уртача салкын, ноябрьның башыннан март ахырына хәтле дәвам итә, айларның иң салкыны — февраль (уртача −9,1 °C). Җәй майның ахырыннан сентябрьгә хәтле дәвам итә, июльнең уртача температурасы — 20,6 °C. Пинзә климаты Мәскәү климатына охшаш, ләкин Пинзә климаты континенитальрәк, явым-төшемнәр күләме азрак.

Пинзә (1981-2010 нормасы) климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 7,0 8,5 17,3 31,1 35,6 37,7 39,3 40,4 33,6 25,6 14,4 11,0 41,0
Уртача максимум, °C −5,5 −5,1 1,0 12,4 20,8 24,8 26,6 24,7 18,2 9,9 0,6 −4,4 10,3
Уртача температура, °C −8,7 −9,1 −3,4 6,8 14,3 18,5 20,4 18,3 12,5 5,6 −2,1 −7,4 5,5
Уртача минимум, °C −11,9 −12,5 −7,2 1,9 8,1 12,7 14,7 12,8 7,7 2,2 −4,6 −10,3 1,1
Абсолют минимум, °C −39,9 −40 −31,1 −20 −5,6 −1,1 4,7 0,0 −6,4 −17,2 −31,1 −40,5 −40,5
Явым-төшем нормасы, мм 38 31 35 33 42 65 59 51 52 47 48 41 542
Чыганак: Погода и Климат

Исемнең килеп чыгышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәр үз исемне Пинзә елгасыннан алган, ә «Пинзә» гидронимның килеп чыгышы төгәл билгеле түгел.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пинзә 1663 елда каравыл посты (агач бастругы һәм зур булмаган посад) буларак нигезләнә. 1670 елда Степан Разин отрядлары тарафыннан басып алына.

1708 елдан Казан губернасы составында, 1719 елдан аның Пинзә провинциясе башкаласы. 1780 елдан Пинзә калгайлыгы (1796 елда губернасына үзгәртеп корыла) һәм Пинзә өязе үзәге, 17971801 елларда — Сарытау губернасы составында.

1774 елда Емельян Пугачёв отрядлары тарафыннан алына.

1856 елда Пинзә шәһәрендә 22 чиркәү, 2681 йорт һәм 329 лавка (кибет) булган.

1928 елданУрта Идел өлкәсе (крае) составында, 1928—1930 елларда аның Пинзә бүлгесе үзәге. 1928 елдан 2006 елга кадәр Пинзә районы үзәге булып торган. 1937 елданТамбу өлкәсе составында. 1939 елдан кадәр Пинзә өлкәсе үзәге булып тора.

1979 елда шәһәр составына Пинзә районының көньяк өлеше кертелә, шул исәптә Терновка (12.1 мең кеше, 1970), Веселовка һәм Кривозерье авыллары. 1985 елда шәһәр Хезмәт Кызыл байрагы ордены белән бүләкләнә.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1782[2] 1811[3] 1824[2] 1840[4] 1856[3] 1897[5] 1926[6] 1939[6] 1959[7] 1970[8] 1979[9] 1989[10] 2002[11] 2010[12]
8 714 ~14 800 14 041 19 741 ~23 800 59 981 91 600 159 800 255 481 373 650 482 916 543 006 518 437 517 137

Милли состав (2002): руслар — 92,6%, мордва — 2,3%, татарлар — 2,1%, украиннар — 1,1%.[13]

Эчке бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пинзә шәһәре 4 административ районга бүленгән:

  1. Тимер юл районы
  2. Ленин районы
  3. Октябрь районы
  4. Беренче Май районы

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Үзендә җитештерелгән йөкләнгән таварлар, хезмәт күрсәтүләр һәм эшләнгән эшләр күләме зур оешмалар гына буенча 2010 елга 44,34 млрд сум тәшкил иткән.

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тимер юл Пинзәгә 1874 елда килә (СызранВязьма сызыгы). Хәзерге вакытта Пинзә — эре тимер юл төене.

Шәһәр аша яки шәһәр янында М5 «Урал» (МәскәүРәзән — Пинзә — СамарУфаЧиләбе), Р208 (Тамбу — Пинзә), Р158 (НижгарСаранск — Пинзә — Сарытау) автоюллар бара.

Шәһәрнең көньяк өлешендә «Терновка» аэропорты урнаша

Пинзә вокзаллары
Penza-Aeroport.jpg
Vokzal-Penza-1.jpg
Pnzbus.jpg
Аэропорт Тимер юл вокзалы (Пинзә I станциясе) Автовокзал

Кардәш шәһәрләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Танылган шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
  2. 2,0 2,1 На портале «Суслоны». 2012 елның 3 февраль көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  3. 3,0 3,1 http://www.mojgorod.ru/penzenk_obl/penza/index.html
  4. Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи, 1840
  5. Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). 2012 елның 3 февраль көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  6. 6,0 6,1 Города России: энциклопедия / Гл. ред. Г. М. Лаппо. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994.
  7. Всесоюзная перепись населения 1959 г.. 2011 елның 23 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  8. Всесоюзная перепись населения 1970 г.. 2012 елның 3 февраль көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  9. Всесоюзная перепись населения 1979 г.. 2012 елның 3 февраль көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  10. Всесоюзная перепись населения 1989 г.. 2011 елның 22 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  11. Всероссийская перепись населения 2002 г.. 2011 елның 23 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  12. Всероссийская перепись населения 2010 г.(үле сылтама — тарих).
  13. 2002 ел сан алу базасы