Пенза

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
шәһәр (1663 елдан)
Пенза
Байрак[d] Тугра
Flag of Penza.png Coat of Arms of Penza (Penza oblast) (2001).png
Ил
Русия
Федерация субъекты
Пенза өлкәсе
Шәһәр бүлгесе
Пенза
Эчке бүленеш
4 район
Башлык
Нигезләнде
Мәйдан
341 км²
Халык саны
517 137 кеше
Сәгать кушагы
Телефон коды
+7 +7 8412
Почта индексы
4400xx
Автомобиль коды
58
ГАТОБК коды
ОКТМО коды
Рәсми сайт
Бүләкләр
Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
Пенза (Россия)
Red pog.png
Пенза (Пенза өлкәсе)
Red pog.png

Пенза (рус. Пенза) — Русия шәһәре, Пенза өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 517 137 кеше (2010).[1]

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәр Сыры елгасында, Мәскәүдән 629 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша.

Сырыдан башка, шәһәр территориясендә Пенза, Пензятка, Ардым, Иске Сыры, Мойка, Барковка елгалар, Прокоп һәм Безымянный инешләр агалар. Шул елгаларының кайбересе өлешчә коллекторларда агалар.

Шәһәрнең көнчыгыштан көнбатышка озынлыгы — ~25 км, төньяктан көньякка — ~19 км.

Сәгать поясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Map of Russia - Moscow time zone.svg

Сарытау халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +3:00 гә тигез.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пенза климаты — уртача континентальга күчүче. Кыш уртача салкын, ноябрьның башыннан март ахырына хәтле дәвам итә, айларның иң салкыны — февраль (уртача −9,1 °C). Җәй майның ахырыннан сентябрьгә хәтле дәвам итә, июльнең уртача температурасы — 20,6 °C. Пенза климаты Мәскәү климатына охшаш, ләкин Пенза климатының континенитальлеге зуррак, явым-төшемнәр күләме азрак.

Пенза (1981-2010 нормасы) климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 7,0 8,5 17,3 31,1 35,6 37,7 39,3 40,4 33,6 25,6 14,4 11,0 41,0
Уртача максимум, °C −5,5 −5,1 1,0 12,4 20,8 24,8 26,6 24,7 18,2 9,9 0,6 −4,4 10,3
Уртача температура, °C −8,7 −9,1 −3,4 6,8 14,3 18,5 20,4 18,3 12,5 5,6 −2,1 −7,4 5,5
Уртача минимум, °C −11,9 −12,5 −7,2 1,9 8,1 12,7 14,7 12,8 7,7 2,2 −4,6 −10,3 1,1
Абсолют минимум, °C −39,9 −40 −31,1 −20 −5,6 −1,1 4,7 0,0 −6,4 −17,2 −31,1 −40,5 −40,5
Явым-төшем нормасы, мм 38 31 35 33 42 65 59 51 52 47 48 41 542
Чыганак: Погода и Климат

Исемнең килеп чыгышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәр үз исемне Пенза елгасы буенча алган, ә «Пенза» гидронимның килеп чыгышы төгәл билгеле түгел.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пенза 1663 елда каравыл посты (агач бастругы һәм зур булмаган посад) буларак нигезләнә. 1670 елда Степан Разин отрядлары тарафыннан алына.

1708 елдан Казан губернасы составында, 1719 елдан аның Пенза провинциясе башкаласы. 1780 елдан Пенза калгайлыгы (1796 елда губернасына үзгәртеп корыла) һәм Пенза өязе үзәге, 17971801 елларда — Сарытау губернасы составында.

1774 елда Емельян Пугачёв отрядлары тарафыннан алына.

1856 елда Пенза шәһәрендә 22 чиркәү, 2681 йорт һәм 329 лавка (кибет) булган.

1928 елданУрта Идел өлкәсе (крае) составында, 1928—1930 елларда аның Пенза бүлгесе үзәге. 1928 елдан 2006 елга кадәр Пенза районы үзәге булып торган. 1937 елданТамбов өлкәсе составында. 1939 елдан кадәр Пенза өлкәсе үзәге булып тора.

1979 елда шәһәр составына Пенза районының көньяк өлеше кертелә, шул исәптә Терновка (12.1 мең кеше, 1970), Веселовка һәм Кривозерье авыллары. 1985 елда шәһәр Хезмәт Кызыл байрагы ордены белән бүләкләнә.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1782[2] 1811[3] 1824[2] 1840[4] 1856[3] 1897[5] 1926[6] 1939[6] 1959[7] 1970[8] 1979[9] 1989[10] 2002[11] 2010[12]
8 714 ~14 800 14 041 19 741 ~23 800 59 981 91 600 159 800 255 481 373 650 482 916 543 006 518 437 517 137

Милли состав (2002): руслар — 92,6%, мордва — 2,3%, татарлар — 2,1%, украиннар — 1,1%.[13]

Эчке бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пенза шәһәре 4 административ районга бүленгән:

  1. Тимер юл районы
  2. Ленин районы
  3. Октябрь районы
  4. Беренче Май районы

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Үзендә җитештерелгән йөкләнгән таварлар, хезмәт күрсәтүләр һәм эшләнгән эшләр күләме зур оешмалар гына буенча 2010 елга 44,34 млрд сум тәшкил иткән.

Транспорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тимер юл Пензага 1874 елда килә (СызранВязьма сызыгы). Хәзерге вакытта Пенза — эре тимер юл төене.

Шәһәр аша яки шәһәр янында М5 «Урал» (МәскәүРәзән — Пенза — СамарУфаЧиләбе), Р208 (Тамбов — Пенза), Р158 (Түбән НовгородСаранск — Пенза — Саратов) автоюллар баралар.

Шәһәрнең көньяк өлешендә «Терновка» аэропорты урнаша

Пенза вокзаллары
Penza-Aeroport.jpg
Vokzal-Penza-1.jpg
Pnzbus.jpg
Аэропорт Тимер юл вокзалы (Пенза I станциясе) Автовокзал

Кардәш шәһәрләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Танылган шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
  2. 2,0 2,1 На портале «Суслоны». 3 февраль 2012 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  3. 3,0 3,1 http://www.mojgorod.ru/penzenk_obl/penza/index.html
  4. Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи, 1840
  5. Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). 3 февраль 2012 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  6. 6,0 6,1 Города России: энциклопедия / Гл. ред. Г. М. Лаппо. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994.
  7. Всесоюзная перепись населения 1959 г.. 23 август 2011 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  8. Всесоюзная перепись населения 1970 г.. 3 февраль 2012 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  9. Всесоюзная перепись населения 1979 г.. 3 февраль 2012 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  10. Всесоюзная перепись населения 1989 г.. 22 август 2011 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  11. Всероссийская перепись населения 2002 г.. 23 август 2011 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  12. Всероссийская перепись населения 2010 г.(үле сылтама — тарих).
  13. 2002 ел сан алу базасы