Алабуга

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Алабуга
Герб
Coat of Arms of Elabuga (Tatarstan) (2006).png
Ил
Русия
Җөмһүрият
Татарстан
Район
Шәһәр башлыгы
Геннадий Емельянов
Нигезләнде
Климат тибы
уртача
Халык саны
70 750 кеше
Дини тәркип
Сәгать поясы
Телефон коды
+7 85557
Почта индексы
423600
Рәсми сайт
Алабуга (Россия)
Red pog.png
Алабуга (Татарстан)
Red pog.png

Алабуга (лат. тат. Alabuğa, рус. Елабуга) — Русия шәһәре, Татарстанның Алабуга районының административ үзәге.

2007 елда Алабуга шәһәре үзенең меңъеллыгын билгеләп үтте.

Халкының саны – 70 750 кеше (2010).[1]

Шәһәрдә күп кенә мәшһүр шәхес яшәгән: рәссам Иван Шишкин, хәрби, соңыннан язучы буларак билгеле Надежда Дурова, шагыйрә Марина Цветаева, язучы Дмитрий Стахеев.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Алабуга Русия байрагы Русия Федерациясендәге Flag of Tatarstan.svg Татарстан Республикасының төньяк-көнчыгыш өлешендә, Казаннан 215 км көньяккарак урнашкан шәһәр, Кама елгасына Туйма елгасы кушылган урынында уң ярындагы пристань. ӘгерҗеАкбаш юлының Тихоново тимер юл станциясенең көньяк-көнбатышына таба 14 км ераклыкта урнашкан.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Алабуга климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Уртача максимум, °C −11 −9 −2 8 19 22 25 23 16 6 −2 −7 7
Уртача минимум, °C −17 −16 −9 −1 8 12 14 12 7 1 −6 −12 −1
Явым-төшем нормасы, мм 38 41 33 36 51 53 46 46 53 61 48 51 557
Чыганак: Яндекс-погода

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Алабуга җиренә кешеләр б.э.к. VI-V гасырларда килеп урнашкан[2].
  • X-XI гасырларда Чулман буйларына Азак-Тын далаларыннан борынгы болгарлар күтәрелә.
  • Шәһәр тибындагы бистә буларак, 1005 — 1010 елларда формалаша. Идел Болгарстанының үзәк өлешеннән төньякка, вису җирләренә илтүче сәүдә юлының бер чылбыры булып тора.
  • XII гасырда шәһәрдә сигез манаралы Ак мәчете булган кирмән төзелгән. Урта гасырлар тарихи һәйкәле буларак, «Шайтан шәһәрчеге» дип аталган манара сакланган.
  • 1236 елда Идел Болгарстаны яулап алына, Алтын Урда эчендә кала. Кирмәннәр җимертелә.
  • 1552 елда Казан ханлыгын Иван IV басып алгач, Чулман буен христианлаштыру, җирләрне сарай крестьяннарына бирү башлана.
  • 1614 елда Трёхсвятское авылына нигез салына. 1708 елдан — волость үзәге.
  • 1708-1780 елларда хәзерге Алабуга җирләре Казан губернасына кергән.
  • 1774 елда Емельян Пугачев гаскәре Трёхсвятское авылы аша Мамадышка уза.
  • 1780 елның 11 сентябрендә Екатерина II фәрманы белән 13 өяздән торган Вятка калгайлыгы оештырыла. Алабуга өязе шуңа буйсындырыла. Шул ук фәрман белән Трёхсвятское авылына өяз шәһәре статусы бирелә. Ул Алабуга атамасын ала. Шәһәрдә ул вакытта 3 (берсе таштан, икесе агачтан салынган) чиркәү, 3 бакыр эретү заводы, 376 йорт була, 1 800 кеше яши.
  • 1781 елның 28 май фәрманы белән Алабуга шәһәренең гербы раслана.
  • XIX гасырның II яртысыннан Алабуга сәүдәгәрләр шәһәре буларак дан ала. 1784 елда шәһәрдә 432 таш һәм агач йорт исәпләнә. 156 сәүдәгәр гаиләсе яши. Яр буе һәм Покрау урамнарында иң бай сәүдәгәрләрнең һәрберсе аерым проект буенча салынган мәһабәт йортлары, Казан урамында урта хәлле сәүдәгәрләрнең йортлары, Малмыж һәм Мәскәү урамнарында III гильдия сәүдәгәрләрнең йортлары урнашкан була.
  • 1876 елда шәһәрдә 10 мең кеше яши, шуларның 600е — сәүдәгәр, 12 миллионер (Стахеевлар, Гирбасовлар, Ушковлар, Черновлар һ.б.) була. Татар сәүдәгәрләре Кушаевлар, Хәмзиннар, Әлмәтовлар вак сәүдә челтәрен кулларында тота.
  • 1833 елда шәһәрдә суүткәргеч корыла.
  • 1902 елда шәһәрнең үзәк урамнарында электр челтәре сузыла.
  • 1917 елның 16 ноябрендә Алабугада, өяз шәһәрләреннән беренче булып, Советлар хакимияте урнаша. Крестьян депутаталарының Алабуга өяз корылтае хакимиятнең Советларга күчүе турында карар кабул итә.
  • 1918 елның 16 февралендә шәһәрдә протоиерей Дернов җитәкчелегендә кораллы фетнә башлана. Алабуга өяз советы башкарма комитеты шәһәрне ташлап китә. 21 февральдә Сарапулдан килгән отряд фетнәне бастыра.
  • 1918 елның октябре ахырына Алабуга өязендә 507 ярлылар комитеты оештырыла.
  • 1918 елның декабрендә РСДРП (б) Алабуга өяз комитеты (1920 елдан Алабуга канткомы) оештырыла.
  • 1918 елның 22 мартында кабул ителгән РСФСР Милләтләр эше буенча халык комиссариатының «Татар-башкорт җөмһүриятен төзү турындагы нигезләмәсе»ндә Алабуга өязен Вятка губернасыннан алып, Казан губернасына кушу каралган була.
  • 1918 елның 29 сентябрендә чехлар һәм КомУч гаскәрләре Алабуганы калдыра.
  • 1919 елның 29 маенда Колчак гаскәре Алабугадан чыгып китә.
  • 1920 елның 27 маенда Татарстан АССР төзелә. РСФСР Милләтләр эшләре буенча халык комиссариаты Вятка губернасының Алабуга һәм Малмыж өязләрен бүлү турындагы тәкъдимен кертә. Татар җөмһүриятенә 9 волосте белән Алабуга шәһәрен һәм элек Сарапул өязенә караган 2 волосте белән Әгерҗе шәһәрен кертү карары кабул ителә. Вятка губернасы башкарма комитеты вәкилләре Алабуга шәһәрен Татар республикасына бирүгә каршы чыгалар, ләкин Үзәк хакимият карарны хуплый.
  • 1921 елда өязнең төньяк өлеше Вотяк автономияле өлкәсенә Можга өязе буларак кертелгән; өязнең көньягы 1921 елда Татарстан АССРга Алабуга кантоны буларак кертелгән. Алабуга кантоны Вятка губернасының Алабуга өязе өлешеннән төзелә.
  • 1922 елда Алабугада тауар биржасы ачыла.
  • 1928 елда Алабуга кантоны юкка чыгарыла; аның территориясе Чаллы кантоны (үзәге — Чаллы авылы) составына кертелгән. Шәһәр административ рәвештә авылга җавап бирә башлый.
  • 1927 елның 13 мартында ТАССР ҮБК карары белән беренче районнар (Әгерҗе, Балык бистәсе, Казан, Кайбыч, Лаеш, Норлат-Ачасыр, Свияжск, Тәмте) оештырыла. 1929 елның 3-8 маенда узган ТАССР советларының VIII корылтае карары белән республикада 45 район оештырыла. Алабуга районы 1930 елның 10 августында оештырыла.
  • 1930 елдан башлап Алабуга районы үзәге.

1921 елның ахырында Мамадышта эшләп килгән педагогия курслары ябыла. Сәбәбе: укыту өчен әсбаплар, кабинетлар, мастерскойлар һәм иң мөһиме — педагоглар җитешмәү. Күп кенә фәннәр бөтенләй укытылмый. Курсларны Алабугадагы шундый ук курсларга кушалар. Ә бу уку йортының да аянычлы хәле хакында кантон мәгариф бүлеге отчётында мондый сүзләр язылган: «Курста укучыларның барысы да Татарстаннан, күбесе уңыш булмаган ач районнардан. Күпчелек укучыларның әти-әниләре ачтан үлгәннәр. Берничә укучыны хастаханәгә җибәрергә мәҗбүр булдык, чөнки алар ачтан шешенделәр...»

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1866[3] 1897[4] 1913[5] 1926[5] 1939[5] 1959[6] 1970[7] 1979[8] 1989[9] 2002[10] 2010[1]
5 563 9 764 ~10 300 ~11 200 ~15 000 21 992 31 728 35 574 53 537 68 663 70 750

Төп милләтләр:

Сәнәгать[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • "Прикамнефть" нефть-газ чыгару идарәсе
  • җиңел машиналар заводы
  • металл арматура заводы
  • тимер-бетон конструкцияләре заводы
  • кирпеч заводы
  • мәктәп җиһазы фабрикасы
  • тегү фабрикасы
  • ит-консерва комбинаты
  • сөт комбинаты
  • ипи заводы
  • сыра заводы
  • ЗАСС Алабуга – Делонги заводы, майлы радиатор эшлэу

Мәгариф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәрдәге махсус урта уку йортларының саны 4әү: Алабуга мәдәният укуханәсе (2013 елдан Алабуга мәдәният һәм сәнгать көллияте), Русия Эчке эшләр министрлыгының Алабугадагы училищесы, Суворов хәрби училищесы, Алабуга медицина училищесы, Алабуга политехник көллияте. Алабугада 4 югары уку йорты бар. Алар арасында 100 елдан артык тарихы булган Педагогика институты (хәзер КФУның филиалы санала). Алабугада янә А.Туполев исемендәге Казан илкүләм фәнни-тикшеренү техник университетының филиалы, социаль белем академиясе, социаль һәм гуманитар белгечлекләр буенча институт бар.[11]

Мәдәният[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәрдә туган танылган кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шулай ук карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдәбият[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. А. Кәбиров. Алабуга мөһере ни сөйли. Яр Чаллы, 2007.
  2. Елабуга (путеводитель). СПб: ИД «Маматов», 2015.ISBN 978-5-91076-065-7
  3. Абзянов М.Д., Лапшин Н.П. Здрвствуй, Елабуга. Казань: ТКН, 1980.
  4. Хуҗин Ф.Ш. Алабугага ничә яшь? «Казан утлары», 2007, № 2.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. 1,0 1,1 http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
  2. Ф. Баһманов. Ак мәчет шәһәрчегендә. «Алабуга нуры», 2006 ел, 5 сентябрь, № 108
  3. Казан губернасы торак урыннары исемлеге, 1866
  4. Населенныя мѣста Россійской Имперіи въ 500 и болѣе жителей. Санктъ-Петербургъ, 1905.
  5. 5,0 5,1 5,2 http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/elabuga/index.html
  6. 1959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  7. 1970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  8. 1979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  9. 1989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  10. 2002 елгы Бөтенрусия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  11. Фирдәвес Хуҗин: Үзе шәһәр, үзе музей. «Мәдәни җомга» гәз.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]