Чаллы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Чаллы
Энтузиастлар бульвары2.jpg

Набережные Челны
Байрак Герб
Flag of Naberezhnye Chelny (Tatarstan).png Coat of Arms of Naberezhnye Chelny (Tatarstan).svg
Ил
Русия
Җөмһүрият
Татарстан
Эчке бүленеш
3 район: Автозавод, Үзәк, Комсомол
Шәһәр башлыгы
Нигезләнде
Беренче телгә алу
Элеккеге исемнәр
Брежнев 1982 елдан 1988 елга кадәр
Мәйдан
171 км²
Климат тибы
уртача
Халык саны
513 242 кеше
Халык тыгызлыгы
2970 кеше/км²
Агломерация
1,1 млн
Милли тәркип
Дини тәркип
Этнохороним
чаллылы, чаллылылар
Сәгать поясы
Телефон коды
8552
Почта индексы
4238**
Рәсми сайт
Чаллы (Россия)
Red pog.png
Чаллы (Татарстан)
Red pog.png

Чаллы (шулай ук Яр Чаллы, рус. На́бережные Челны́) — Татарстан Республикасының төньяк-көнчыгышында, Чулман елгасының сул ярында, Мәләкәс кушылган җирдә урнашкан, Татарстан шәһәрләре арасындада зурлыгы һәм әһәмияте буенча икенче урында торган шәһәр.

Казан белән арасы 225 км, Түбән Кама белән — 35 км, Алабуга белән — 20 км, Уфа белән — 250 км.

Тукай районының (19301976 елларда Чаллы районының) үзәге. Зур автомобиль юллары үзәге, елга порты бар.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәр җитәкчеләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Туфан мәчете

Халык саны[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны 508 700 кеше (2009 ел уртасына) Татарстанның 13,5 % халкын тәшкил итә, Русия шәһәрләре арасында 31 урында тора.

Чаллы каласының халык саны үзгәрүе динамикасы (халык санын алулар нигезендә)[1]:

Ел Халык саны (мең кеше)
1887 ел 1
1926 ел 4
1931 ел 5
1939 ел 9,4
1959 ел 19,1
1967 ел 33
1970 ел 37,9
1971 ел 55
1973 ел 126
1976 ел 231
1979 ел 301,4
1982 ел 374
1989 ел 500,3
1996 ел 528,7
2000 ел 514,7
2005 ел 508
2009 ел 508,7
Милләт 1939[2] 1970[3] 1979[3] 1989[3] 2002[4] 2010[5]
руслар 59,0% 48,1% 59,5% 48,7% 45,3% 47,4%
татарлар 40,0% 48,6% 30,4% 40,6% 45,0% 44,9%
чуашлар 0,2%  ?  ? 2,5% 2,2% 1,9%
украиннар 0,4%  ?  ? 2,3% 1,7% 1,3%
башкортлар 0,0%  ?  ? 1,9% 1,4% 1,2%

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Яр Чаллы өч районына бүленә:

Мәгариф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Мәдәният[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чаллы татар дәүләт драма театры
Чаллы Орган залы бинасы

Дин[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Мәчетләр:

Спорт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Спорт белән шөгыльләнү урыннары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

«Яр буе» паркында «Лыжня России — 2008» ярышлары уза

Спорт командалары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

КамАЗ-Мастер командасы машинасы ярышта

Ял итү, күңел ачу урыннары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чаллыда Сабантуй
  • Дельфинарий. Анапа дельфинарие филиалы булган Чаллы дельфинариенда дельфиннар һәм диңгез арысланы белән куелган кызыклы шоу программа карап була.
  • Энтузиастлар бульвары — чаллылыларның яраткан ял итү урыннарының берсе. Бульварда фонтаннар, кафе-рестораннар, төнге клублар, кибетләр бар.
  • «Яр буе» паркы мәйданы. Бәйрәмнәр уздырыр өчен махсус төзелгән мәйданда Сабантуй, Яшьләр көне, башка бәйрәмнәр, концерт-тамашалар уза. Аңа алып бара торган урамда төрле ачык типтагы кафелар байтак.
  • Ипподром.

Кинотеатрлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төнге клублар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Кунакханәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сәнәгать[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

«2/18» бизнес үзәге (халыкта «тюбетейка» дип йөртелә)

Азык-төлек тармагы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Машина төзү тармагы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • «КамАЗ» ААҖ — Кама автомобиль заводы Чаллының алдынгы сәнәгать предприятиясе. Ул йөкле машиналар, автобуслар чыгара. Шәһәрнең икътисад хәле заводныкына нык бәйле.
  • «Соллерс—Набережные Челны» ААҖ — җиңел машиналар җитештерә.

Энергетика тармагы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Яр Чаллы ТЭЦы (рус. филиал «Набережночелнинская ТЭЦ» ОАО «Генерирующая компания») — электрэнергия, җылылык, җылы су җитештерә.
  • Түбән Кама ГЭСы (рус. филиал «Нижнекамская ГЭС» ОАО «Генерирующая компания») — электрэнергия җитештерә.

Төзү материалларын җитештерү[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Зур панельле йортлар төзү заводы
  • Металлконструкция заводы
  • Тимер-бетон әйберләре заводы
  • «Стройдеталь» заводы
  • Күзәнәкле бетоннар заводы

Телефон операторлары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Интернет провайдерлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Массакүләм мәгълүмат чаралары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Матбугат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Телевидение[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Күмәк антенна аша:[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Радио[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Кызыклы мәгълүмәт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Альтернатив адреслар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Традиция буенча чаллылылар шәһәр микрорайоннарын комплекс диеп йөртәләр. Шулай итеп һәрбер йортның диярлек ике адресы бар: беренчесе, урам буенча номер (шул адрес паспортка һәм башка документларга языла), икенчесе, төзүчеләрнең комплекс буенча йортка биргән номер. Мәсәлән, Халыклар Дуслыгы урамында урнашкан 9 нчы йортның икенче адресы — 58/18 (58 нче комплекс 18 нче йорт). Шәһәр халкы сөйләшкәндә ешрак икенче адресны куллана, ә кайберәүләр үзләренең «урам буенча» адресын бөтенләй истә тотмыйлар. Альтернатив адреслар куллану – сирәк күренеш һәм шәһәрнең тиз арада үсүе, халык арасында төзүчеләр күп булуы белән аңлатыла.

Рекордлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чаллы каласы 2009 елда Гиннесс рекордлар китабына кертелде. 4–5 август көннәрендә оештырылган 100 метрга йөгерү буенча эстафетада 24 сәгать өчендә 4799 кеше катнашты. Әлеге сан моңа кадәр Рига шәһәре куйган рекордтан бер мең кешедән дә артыгырак.[6]:

Чаллы турында җырлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чаллыда туган танылган шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]